Rak żołądka a dieta

Odpowiednio zbilansowana dieta dostarcza człowiekowi wszystkich niezbędnych składników odżywczych (węglowodanów, tłuszczów, białka, witamin, składników mineralnych, wody i błonnika pokarmowego) we właściwych proporcjach. Dzięki temu organizm otrzymuje energię do prawidłowego funkcjonowania. Prawidłowe odżywianie nabiera szczególnego znaczenia w okresie choroby nowotworowej, która ma najczęściej charakter przewlekły.

Obecność guza nowotworowego w organizmie powoduje, że zmianie ulegają potrzeby żywieniowe pacjenta oraz możliwości przyjmowania pokarmów i przyswajania składników odżywczych. Jak powinien odżywiać się pacjent onkologiczny? Jak wygląda dieta w chorobie nowotworowej? Poznaj zalecenia żywieniowe w trakcie choroby nowotworowej.

Dieta w trakcie choroby nowotworowej

W trakcie leczenia onkologicznego wszystkie spożywane posiłki powinny być odpowiednio zbilansowane i dostarczać pacjentowi niezbędnych składników odżywczych. Szczególnie istotne w okresie terapii jest dostarczenie organizmowi ściśle określonej podaży białka oraz energii.

Właściwy sposób żywienia w trakcie leczenia onkologicznego jest integralnym elementem terapii. Może ograniczyć ryzyko wystąpienia powikłań w okresie leczenia operacyjnego, zminimalizować skutki uboczne chemioterapii czy radioterapii oraz pozytywnie stymulować układ odpornościowy i naturalne siły obronne organizmu do walki z nowotworem.

Zasadniczą rolą tzw. dietoterapii wśród pacjentów z chorobami nowotworowymi jest:

  • utrzymanie właściwej masy ciała i niepoduszczenie do rozwoju niedożywienia poprzez dostarczenie odpowiedniej ilości energii oraz składników odżywczych (białek, tłuszczy, węglowodanów);
  • redukcja skutków ubocznych terapii onkologicznej;
  • stymulacja sił obronnych organizmu;
  • poprawa jakości życia chorego.

PRZEJDŹ DO: NIEDOŻYWIENIE W CHOROBIE

Rak żołądka a dieta

Zalecenie żywieniowe w chorobie nowotworowej

Dieta osoby chorej na raka powinna opierać się generalnie na ogólnych zasadach zdrowego żywienia. Nierzadko wymaga wprowadzenia dodatkowych modyfikacji związanych z lokalizacją guza nowotworowego, stadium zaawansowania choroby, rodzajem stosowanej terapii czy wiekiem chorego.

Jak w tym kontekście powinien odżywiać się pacjent onkologiczny? Dieta chorych na raka powinna:

  • opierać się na zasadach diety lekkostrawnej (rezygnacja z potraw smażonych, wędzonych, konserwowanych, ostrych przypraw i używek);
  • uwzględniać zwiększone zapotrzebowanie chorego na energię i białko;
  • oszczędzać zajęty narząd, szczególnie gdy choroba nowotworowa dotyczy układu pokarmowego;
  • zapewniać odpowiednią podaż płynów (minimalnie 2 litry płynów każdego dnia);
  • uwzględniać preferencje żywieniowe i smakowe pacjenta.

Pacjent onkologiczny nie powinien samodzielnie wykluczać ze swojej diety żadnych składników odżywczych. Im więcej różnorodnych produktów w codziennej diecie, tym mniejsze prawdopodobieństwo rozwoju niedoborów żywieniowych.

Jeśli masz wątpliwości jakie są optymalne dla Ciebie zalecenia żywieniowe w trakcie choroby nowotworowej – poproś o pomoc dietetyka lub zwróć się do swojego lekarza.

W czasie trwania terapii onkologicznej ogólne zalecenia żywieniowe mogą wymagać modyfikacji. Decydującą rolę odgrywa aktualny stan zdrowia. W przypadku jeśli jest on ciężki np.

chory nie może odżywiać się samodzielnie, jest po operacji chirurgicznej w obrębie przewodu pokarmowego lub gdy występują nasilone skutki uboczne leczenia, to może istnieć konieczność zastosowania diety o zmienionej konsystencji (papkowatej, płynnej) lub nawet żywienia sztucznego (dojelitowego lub pozajelitowego).

POLECAMY: LECZENIE ŻYWIENIOWE

Jak powinien odżywiać się pacjent onkologiczny

Dotychczas nie opracowano diety, która jest zalecana przez specjalistów w czasie leczenia onkologicznego. Najlepiej, aby dieta była ustalana indywidualnie dla każdego pacjenta. Jest to kluczowe, ponieważ terapii towarzyszą często różne dolegliwości, które w poszczególnych przypadkach mają odmienny przebieg i nasilenie.

Każdy z nas ma również inne preferencje i upodobania żywieniowe. Dieta pacjenta onkologicznego musi być zbilansowana i i dostarczać niezbędnych składników odżywczych. Bardzo ważną rolę odgrywa białko, które ma za zadanie odbudować komórki i tkanki oraz energia.

Prawidłowa dieta w chorobie nowotworowej = białko + tłuszcze + węglowodany

Energia

Zapotrzebowanie na energię i niektóre składniki odżywcze w czasie choroby nowotworowej może zwiększyć się u pacjenta nawet o 20% w stosunku do osoby zdrowej, tej samej płci i w tym samym wieku. Jest to związane z nasilonym metabolizmem, który wynika z obecności guza nowotworowego i mobilizacji układu odpornościowego do walki z rakiem.

Pacjenci, którzy z różnych względów mają problem z przyjmowaniem odpowiednio zbilansowanej diety, która pokrywała by ich zapotrzebowanie energetyczne mogą skorzystać z gotowych preparatów – tzw. dietetycznych środków spożywczych specjalnego przeznaczenia medycznego.

Diety kompletne występują najczęściej w postaci wysokoenergetycznego i wysokobiałkowego płynu w butelkach. Ich wspólną cechą jest stały skład, dzięki czemu dostarczają one choremu niezbędnej ilości białek, tłuszczów, węglowodanów, mikroelementów oraz witamin i mogą stanowić dodatkowe lub jedyne źródło jego pożywienia.

Na rynku dostępne są zarówno diety standardowe przeznaczone dla każdego, jak i dietetyczne środki spożywcze specjalnego przeznaczenia medycznego dedykowane konkretnym grupom pacjentów np. w przebiegu choroby nowotworowej.

Średnie zapotrzebowanie energetyczne u dorosłego pacjenta z rozpoznaną chorobą nowotworową (bez cech niedożywienia) powinno wynosić 25-35 kcal/kg należnej masy ciała na dobę.

U chorych z objawami wyniszczenia lub zagrożonych jej rozwojem – zapotrzebowanie zwiększa się nawet do 40-45 kcal/kg należnej masy ciała na dobę.

W przypadku pacjentów leżących zapotrzebowanie na energię powinno wynosić 20-25 kcal/kg należnej masy ciała na dobę.

Białko w diecie pacjenta onkologicznego

Podczas choroby w organizmie istotnie zwiększa się zapotrzebowania na białko – układ odpornościowy pracuje intensywniej niż zwykle, odbudowując uszkodzenia powstałe w wyniku leczenia.

Podstawowe zapotrzebowanie na białko u dorosłego pacjenta z rozpoznaną chorobą nowotworową powinno wynosić 15-20% energii ogółem – średnio jest to 1,3g/kg na dobę.

Należy pamiętać o odpowiednim stosunku spożycia białek pochodzenia zwierzęcego i roślinnego (stosunek powinien wynosić 1:1).

Najbardziej wartościowe w diecie onkologicznego są białka pochodzące z produktów zwierzęcych np. jaja, ryby, chude mięso czy produkty mleczne. Nadmierna podaż białka (tj. > 2g/kg należnej masy ciała na dobę) nie przyczynia się do poprawy bilansu azotowego i może niepotrzebnie obciążyć organizm produktami przemiany azotowej.

Pacjenci poddawani radioterapii okolic jamy brzusznej powinni zwrócić szczególną uwagę na rodzaj spożywanego białka, gdyż obowiązuje ich w tym czasie tzw. dieta bezmleczna (wykluczenie spożycia mleka i przetworów mlecznych).

Tłuszcze w diecie chorego na raka

Według obecnych standardów tłuszcze powinny stanowić ok. 30-50% zapotrzebowania energetycznego.

W praktyce klinicznej zazwyczaj planuje się ich spożycie na poziomie 25-30% (0,8-1,5g /kg na dobę) dziennego zapotrzebowania energetycznego.

W pierwszej kolejności należy zawsze zwrócić uwagę na ilość i jakość spożywanych tłuszczy. Ich podstawowym źródłem w diecie powinny być: ryby, chude mięso drobiowe (bez skóry), oleje roślinne, nasiona  i orzechy.

Szczególne istotne właściwości w przebiegu leczenia chorób nowotworowych przypisuje się wielonienasyconym kwasom tłuszczowym (WKT), a szczególnie kwasom z rodziny omega-3, gdyż przyczyniają się do wzmocnienia odporności, poprawiają pracę mózgu, zmniejszają stan zapalny, proces przerzutowania i rozwój wyniszczenia nowotworowego. Mogą również wpływać na każdy z etapów kancerogenezy (inicjację, promocję, progresję) poprzez indukowanie apoptozy oraz hamowanie proliferacji.

Warto wiedzieć, że tłuszcz występuje pod dwoma postaciami: tzw. „tłuszcz widoczny” (świadomie spożywany np. w postaci masła czy olejów) oraz „tłuszcz niewidoczny” (ukryty w przetworzonej żywności np. słodyczach, wędlinach, mięsie). Aby w jak największym stopniu wykorzystać wartość zdrowotną tłuszczów roślinnych, zaleca się spożywać je na surowo np. jako dodatek do sałatek czy surówek.

Węglowodany

Podaż energii z węglowodanów powinna wynosić 35-50%. Ich rekomendowanym źródłem są pełnoziarniste produkty zbożowe np. kasze, ryż, pieczywo, makaron oraz warzywa i owoce. Nie więcej niż 10% energii może pochodzić z cukrów prostych, które znajdują się głównie w sacharozie (cukrze stołowym), słodyczach czy owocach.

W trakcie leczenia przeciwnowotworowego zaleca się do minimum ograniczyć spożycie węglowodanów prostych, gdyż stanowią one źródło energii dla wzrostu guza. Komórki rakowe są w stanie zużyć kilkaset gramów glukozy w ciągu doby.

Dodatkowo, nadmiar cukrów prostych w diecie może nasilić skutki uboczne leczenia onkologicznego.

Ważne jest, aby węglowodany stanowiły określony procent w diecie, gdyż tylko wtedy białko może być w pełni wykorzystywane na potrzeby budulcowe.

Osoby z guzami umiejscowionymi w obrębie przewodu pokarmowego powinny unikać w swojej diecie pieczywa razowego i produktów na bazie mąki razowej – zamieniając je na łatwiej strawne pieczywo pszenne.

Podobna zasada dotyczy warzyw  i owoców – jeżeli chory ma trudności ze spożywaniem ich w postaci świeżej, to należy poddać je odpowiedniej obróbce termicznej np. pieczeniu, gotowaniu lub duszeniu.

PRZEJDŹ DO: WSPARCIE ŻYWIENIOWE

Witaminy i antyoksydanty

Wraz z toczącym się w organizmie procesem zapalnym, który związany jest z obecnością guza nowotworowego oraz stresem towarzyszącym chorobie zwiększeniu ulega zapotrzebowanie organizmu na antyoksydanty (przeciwutleniacze).

Szczególną rolę odgrywają w tym kontekście witaminy C, E, beta-karoten, cynk, selen, miedź, magnez, mangan oraz one substancje bioaktywne – koenzym Q10, polifenole (flawonoidy, izoflawony, fitoestrogeny, katechiny, stilbeny i ligniny) oraz fitosterole.

Dostarczane z pożywieniem do organizmu antyoksydanty mają zdolność blokowania wolnych rodników i neutralizowania ich szkodliwego działania – uszkadzania błon komórkowych. Antyoksydanty zaleca się dostarczać w naturalnej postaci z dietą.

Rak żołądka a dieta

Dieta w chorobie nowotworowej – czego unikać

  • Ważne znaczenie w diecie osób chorych na raka ma unikanie żywności zawierającej substancje, które mogą mieć szkodliwy i kancerogenny wpływ na organizm.
  • Są to: aflatoksyny (obecne w spleśniałych ziarnach zbóż i starych orzechach), heterocykliczne aminy i policykliczne węglowodory aromatyczne (powstałe w czasie wędzenia, przedłużonego grillowania lub smażenia w wysokich temperaturach), n-nitrozwiązki, azotany i azotyny (stosowane do konserwowania żywności), sól kuchenna i alkohol.
  • PRZEJDŹ DO: DIETA PODCZAS RADIOTERAPII
You might be interested:  Jak leczyć torbiele na jajnikach? Czy są groźne i trzeba je usuwać?

Żywienie pacjenta onkologicznego – wskazówki

Jeżeli dobrze tolerujesz leczenie onkologiczne, a Twój lekarz/dietetyk nie zaleca wykluczenia danego składnika odżywczego lub produktu spożywczego, to nie rób tego na własną rękę!

Im więcej różnorodnych produktów znajdzie się w Twojej codzienne diecie, tym będzie ona mniej monotonna. Dzięki temu zyskasz pewność, że Twój organizm otrzyma wszystkie istotne składniki odżywcze.

  • staraj się jeść każdego dnia 5 porcji warzyw i owoców – w takiej formie, w jakiej nie będą powodowały dolegliwości bólowych ze strony przewodu pokarmowego;
  • zamieniaj tłuszcze zwierzęce na roślinne – najbardziej wartościowe są te surowe dodawane do gotowych potraw;
  • ogranicz spożycie soli, która podrażnia błonę śluzową wyścielającą przewód pokarmowy, a dodatkowo zwiększa ryzyko rozwoju raka żołądka;
  • staraj się traktować żywienie jako integralną część leczenia – wszystkie Twoje posiłki powinny być urozmaicone, estetycznie podane oraz wyróżniać się atrakcyjnym zapachem i smakiem;
  • nie bój się prosić o pomoc! Jeżeli nie masz siły, aby samodzielnie przygotować posiłek, poproś o pomoc Twoich bliskich. Natomiast jeżeli zupełnie nie masz ochoty na jedzenie, postaraj się wprowadzić do swojego jadłospisu doustne środki spożywcze specjalnego przeznaczenia medycznego, które ze względu na swój skład i niewielką objętość będą mogły w kryzysowych sytuacjach zastąpić pełnowartościowy posiłek.

Szacuje się, że przyczyną powstawania blisko 30% nowotworów jest niewłaściwa dieta. Choć do tej pory nie udało się opracować konkretnych zaleceń żywieniowych, które miałyby właściwości lecznicze, to dysponujemy rzetelną wiedzą na temat możliwości obniżania ryzyka zachorowania na wiele podtypów raka.

Optymalna dieta przeciwnowotworowa opiera się na wzajemnym współdziałaniu i synergii różnych cennych związków i substancji odżywczych, które wpływają na zahamowanie procesu nowotworzenia. Odpowiednio skomponowana dieta odgrywa również ważną w przypadku, kiedy doszło do wykrycia już istniejącej choroby.

Może ona spowalniać postęp choroby, łagodzić jej przebieg, skutki uboczne leczenia onkologicznego, przeciwdziałać niedożywieniu oraz wzmacniać organizm pacjenta w trakcie terapii.

Zachęcamy Państwa do zapoznania się z naszym ŻYWIENIOWYM ONKOALFABETEM, który został opracowany dla portalu Zwrotnik Raka przez dietetyk Małgorzatę Solecką – specjalistę do spraw żywienia i edukacji pacjentów onkologicznych.

Żywieniowy Onkoalfabet powstał pod patronatem firmy Nestle Health Science.

Zbilansowana dieta – Dr n. med. Dominika Paradowska

Podstawą zbilansowanej diety jest spożywanie różnorodnych pokarmów, by dostarczyć organizmowi wszystkich niezbędnych składników odżywczych we właściwych proporcjach.

Zdrowa dieta – bogata w warzywa, owoce i błonnik, zawierająca małą ilość tłuszczu i cukru – pozwala zachowywać prawidłową masę ciała.

Badania naukowe wykazały, że utrzymywanie odpowiedniej masy ciała zmniejsza ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych. 

  • Eksperci uważają, że około jednego na dziesięć przypadków nowotworu złośliwego można byłoby uniknąć, stosując zdrową dietę. 
  • Związek między dietą a nowotworami złośliwymi jest skomplikowany i trudny do udowodnienia w badaniach naukowych, ponieważ codziennie spożywamy wiele różnego rodzaju pokarmów. 
  • Spożywane pokarmy mogą w znacznym stopniu wpływać na powstawanie następujących nowotworów:
  • – Rak jelita grubego
  • – Rak żołądka
  • – Rak jamy ustnej
  • – Rak przełyku

2. Składniki i proporcje diety

Warzywa i owoce

Spożywanie dużych ilości warzyw i owoców prawdopodobnie zmniejsza ryzyko raka jamy ustnej, gardła, przełyku, żołądka i jelita grubego.

Owoce i warzywa zawierają szereg składników odżywczych, o różnym działaniu na organizm. Należą do nich m.in. karotenoidy, kwas foliowy, witamina C, witamina E, selen, flawonoidy i różnego rodzaju związki fitochemiczne (związki znajdujące się w roślinach). 

Niektóre z nich obniżają ryzyko rozwoju nowotworu złośliwego, dzięki następującym mechanizmom działania:

  1. Pomagają usuwać niebezpieczne substancje chemiczne, które mogą uszkadzać DNA (materiał genetyczny)
  2. Pomagają chronić DNA przed uszkodzeniami
  3. Pomagają w naprawie DNA
  4. Hamują tworzenie substancji kancerogennych

Osoby dorosłe powinny spożywać przynajmniej 5 porcji warzyw i 2 porcje owoców dziennie. Kobiety w ciąży lub karmiące piersią powinny spożywać więcej porcji. Należy wybierać różnorodne warzywa i owoce, zarówno świeże, jak i w puszce, mrożone czy suszone. Wielkość jednej porcji wynosi mniej więcej tyle, ile mieści się w jednej dłoni dorosłej osoby. 

Jednej porcji warzyw odpowiada np.:

  1. Pół miski gotowanych warzyw
  2. 1 miska sałatki
  3. Pół miski roślin strączkowych

Jednej porcji owoców odpowiada np.:

  1. 1 kawałek średniej wielkości owoców (takich jak jabłko czy pomarańcza)
  2. 1 miska sałatki owocowej lub owoców w puszce
  3. 2 kawałki małych owoców (takich jak morela, śliwka czy kiwi)

Błonnik i produkty pełnoziarniste

Wiele badań wykazało, że rak jelita grubego występuje rzadziej u osób, które spożywają duże ilości błonnika. Błonnik działa protekcyjnie na jelito, poprzez kilka mechanizmów. Błonnik zwiększa objętość stolca, rozcieńcza jego zawartość i zwiększa perystaltykę jelit.

Dzięki temu skraca się okres kontaktu między szkodliwymi substancjami chemicznymi a ścianą jelita, redukując tym samym ryzyko rozwoju raka. Pieczywo pełnoziarniste oraz płatki śniadaniowe z pełnego ziarna są bogate w błonnik.

Źródłem błonnika są także owoce, warzywa, nasiona, orzechy i rośliny strączkowe.

Najlepiej spożywać przynajmniej 2 porcje produktów pełnoziarnistych dziennie.

Jednej porcji błonnika odpowiada:

  1. 1 kromka chleba pełnoziarnistego
  2. Pół miski ugotowanego ryżu lub makaronu
  3. 2/3 miski płatków śniadaniowych z pełnego ziarna
  4. 1/4 miski musli

Mięso i jego zamienniki

Badania wykazały, że spożywanie dużych ilości czerwonego mięsa oraz przetworzonego mięsa zwiększa ryzyko raka jelita grubego, żołądka i trzustki. 

Do czerwonego mięsa zalicza się wołowinę, wieprzowinę i jagnięcinę, natomiast przetworzone mięso to np. szynka, bekon, salami, kiełbasy. Białe mięso, np. drób nie zwiększa ryzyka nowotworu złośliwego. 

Naukowcy uważają, że niekorzystny wpływ czerwonego i przetworzonego mięsa jest związany z zawartymi w nich związkami chemicznymi. Niektóre z tych związków naturalnie znajdują się w mięsie, a niektóre powstają w trakcie jego konserwacji lub obróbki termicznej.

Czerwone mięso i przetworzone mięso zawierają czerwony barwnik, zwany hemem. Hem może uszkadzać komórki jelita grubego lub stymulować produkcje szkodliwych substancji przez bakterie jelitowe. Prawie wszystkie typy czerwonego mięsa i mięsa przetworzonego zawierają większą ilość hemu niż białe mięso.

Związki chemiczne zwane azotanami i azotynami są często stosowane w celu konserwacji przetworzonego mięsa. W jelicie azotyny mogą ulec przekształceniu do kancerogennych związków nitrozowych. To tłumaczy, dlaczego wiele badan wykazuje, że mięso przetworzone w większym stopniu zwiększa ryzyko raka, niż mięso czerwone. 

Przygotowywanie mięsa w wysokiej temperaturze, np. podczas grillowania może prowadzić do powstawania kancerogennych substancji zwanych heterocyklicznymi aminami oraz policyklicznymi aminami. Obecność tych substancji chemicznych może wyjaśniać, dlaczego mięso przygotowywane w wysokich temperaturach zwiększa ryzyko raka jelita grubego.

Spożywanie czerwonego mięsa wprawdzie przynosi korzyści pod względem suplementacji żelaza, cynku, witaminy B12 i białka, ale ze względu na możliwy związek z rakiem jelita grubego, zaleca się spożywanie maksymalnie 3-4 porcji czerwonego mięsa tygodniowo. W inne dni należy spożywać ryby, drób i inne alternatywy dla czerwonego mięsa. Należy ograniczyć mięso przetworzone, takie jak kiełbasy, frankfurterki, bekon i szynkę.

Jedna porcja czerwonego mięsa to około 65g. Jako zamiennik można wybrać m.in.:

  1. 100g ryby
  2. 80g gotowanego chudego mięsa z kurczaka lub indyka
  3. 2 duże jajka
  4. 30g orzechów, nasion 
  5. 1 miska roślin strączkowych

Nabiał

Przetwory mleczne mają zarówno pozytywne jak i negatywne efekty, ale korzyści z ich spożywania przewyższają możliwe działania niepożądane. Przetwory mleczne są istotnym składnikiem diety, niezbędnym dla zdrowych kości i zębów. Zaleca się spożywanie przynajmniej 2,5 porcji nabiału dziennie (np. odtłuszczone mleko, chude sery, jogurt). 

Tłuszcze

Zgodnie z aktualnymi wynikami badań, nie ma bezpośredniego powiązania między spożywaniem tłuszczu a zachorowaniem na raka. Jednakże dieta bogata w tłuszcz może prowadzić do nadmiernie wysokiej masy ciała, która jest czynnikiem ryzyka kilku typów nowotworów złośliwych, między innymi jelita, nerki, trzustki, przełyku i trzonu macicy, a także raka piersi u kobiet po menopauzie. 

Zalecane jest spożywanie umiarkowanych ilości tłuszczu oraz znaczne ograniczenie ilości spożywanych tłuszczów nasyconych. Tłuszcze nasycone znajdują się głównie w mięsie i przetworach mlecznych, a także ciastach, ciastkach i potrawach smażonych. Tzw. „zdrowe tłuszcze” (jednonienasycone lub wielonienasycone) znajdują się m.in. w orzechach, oliwie, awokado i nasionach.

Sól

Spożywanie zbyt dużej ilości soli lub słonych potraw wiąże się z podwyższonym ryzykiem raka żołądka.

Sól może zwiększać ryzyko raka poprzez uszkodzenie śluzówki, co prowadzi do przewlekłego stanu zapalnego i zwiększa wrażliwość błony śluzowej na kancerogenne substancje chemiczne.

Sól może również wchodzić w interakcje z bakterią o nazwie Helicobacter pylori, która wiąże się zarówno z powstawaniem wrzodów żołądka jak i rakiem żołądka.

3. Przydatne wskazówki

Zdrowa dieta nie musi być skomplikowana ani droga, nie wymaga też poświęcenia dużej ilości czasu. Trzeba się do niej powoli przyzwyczajać, aż z czasem stanie się codziennym nawykiem. Jeśli nie umiemy sami zmienić nawyków żywieniowych to dietę może ułożyć nam doświadczony dietetyk. Pomocne jest przestrzeganie poniższych wskazówek:

You might be interested:  Opuchnięte oczy – jakie sa przyczyny opuchlizny pod oczami?

  • – Jedz regularne posiłki. Opuszczanie posiłków, zwłaszcza śniadania, może prowadzić do objadania się w ciągu dnia. Gdy jesteś bardzo głodny, trudno jest przestrzegać zdrowej diety.
  • – Przemyśl, co położysz na swoim talerzu. Wypełnij połowę swojego talerza warzywami, ponad jedną czwartą produktami pełnoziarnistymi i mniej niż jedną czwartą mięsem lub jego zamiennikiem.
  • – Zmniejsz porcje. Jeśli porcja jedzenia będzie odpowiednich rozmiarów, łatwiej będzie Ci jeść co chcesz i jednocześnie odżywiać się zdrowo. 
  • – Używaj małych talerzy. Może trudno w to uwierzyć, ale używanie mniejszych talerzy sprawia, że Twój mózg ulega wrażeniu, że spożywasz „normalne” ilości jedzenia
  • – Wszystkie posiłki podawaj na talerzu – zwłaszcza przekąski. Jeśli nie będziesz jadł bezpośrednio z torebki lub pudełka, istnieje mniejsze ryzyko objadania się.
  • – Wprowadzaj zmiany stopniowo. Na przykład, jeśli przestawisz się ze zwykłego mleka na mleko odtłuszczone, możesz się zniechęcić, ponieważ nie będzie Ci smakowało. Spróbuj najpierw zacząć pić mleko 2%, potem 1% , a następnie odtłuszczone.
  • – Spróbuj zaplanować swoje posiłki na cały tydzień. Potrawy wybierane na ostatnią chwilę zwykle są niezdrowe.
  • – Nie chodź na zakupy spożywcze z pustym żołądkiem. Dokonasz mądrzejszych wyborów żywieniowych, jeśli nie będziesz głodny.
  • – Czytaj uważnie etykiety na produktach spożywczych. Produkty o niskiej zawartości tłuszczu lub odtłuszczone nie zawsze zawierają małą ilość kalorii
  • – Nie jedz podczas oglądania telewizji
  • – Wybieraj rozsądnie dania zamawiane w restauracjach – zrezygnuj z frytek i słodzonych napojów, poproś o sos podany osobno
  • – Jedz powoli i smakuj każdy kęs. Około 20 minut zajmuje przekazanie do mózgu sygnału, że żołądek jest pełny.
  • – Kiedy się spieszysz, może kusić Cię wybranie przetworzonego jedzenia, gotowego do podgrzania w mikrofali. Postaraj się ograniczyć ten typ posiłków, ponieważ często zawierają ukryty tłuszcz, kalorie, cukier i sól.
  • – Jeśli Twoim jedynym wyborem są gotowe posiłki lub mrożone jedzenie, sprawdzaj tabele wartości odżywczych uiszczona na etykiecie. Wybieraj posiłki zawierające małą ilość nasyconego tłuszczu, soli i cukru. Unikaj produktów zawierających nieznane Ci składniki. Ten typ jedzenia często zawiera wypełniacze i inne substancje pozbawione wartości odżywczych.
  • – Kiedy nie masz czasu:
  • Kup gotowe pokrojone warzywa i dodaj do posiłku.
  • Kup grillowanego kurczaka i gotową sałatkę i zawiń je w pełnoziarnistą tortillę
  • Trzymaj w lodówce kilka ugotowanych na twardo jajek. Dodaj je do gotowej sałatki i zjedz w czasie przerwy na lunch
  • Kupienie pokrojonego mięsa pozwala skrócić czas przygotowania posiłku
  • Podczas gotowania przygotuj podwójne porcje, by moc później szybko odgrzać posiłek

4. Badania naukowe nad żywnością

W mediach często pojawiają się artykuły na temat tego, jak niektóre pokarmy lub składniki odżywcze rzekomo zwiększają lub zmniejszają ryzyko nowotworu złośliwego.

Dowody wskazują na to, że nie ma cudownego składnika, który mógłby bezpośrednio wpłynąć na nowotwór złośliwy, ale niektóre teorie mają wiele kontrowersji.

Do substancji, których wpływ na rozwój lub zapobieganie nowotworom jest niejednoznaczny, należą m.in.:

W 2002 roku ogłoszono, że wiele pokarmów zawiera wysokie poziomy związku chemicznego zwanego akrylamidem. Wywołało to zaniepokojenie, ponieważ akrylamid uszkadza DNA, czym mógłby przyczyniać się do rozwoju nowotworów złośliwych. 

Akrylamid powstaje, gdy pokarmy bogate w skrobię są poddawane obróbce w wysokiej temperaturze, jest obecny np. w chipsach, frytkach i niektórych rodzajach chleba.

Późniejsze badania wykazały, że ilość akrylamidu zawartego w większości pokarmów jest zbyt niska, by wywołać nowotwór złośliwy. Wiele badań wykazało, że akrylamid nie ma wpływu na powstawanie nowotworów w obrębie następujących narządów: pierś, jelito, płuco, mózg i jądro. 

Nawet w przypadku pracowników przemysłu spożywczego, którzy są eksponowani na większe ilości akrylamidu, nie wykazano częstszego występowania raka. 

Istnieją doniesienia, że akrylamid mógłby wiązać się ze zwiększonym ryzykiem raka jajnika i trzonu macicy, ale jak dotąd dowody są niejednoznaczne.

Pestycydy są powszechnie stosowane w rolnictwie i niektóre badania sugerują, że mogą zwiększać ryzyko nowotworów złośliwych, takich jak białaczki, chłoniaki, nowotwory piersi, mózgu i prostaty. Brakuje jednak wystarczających dowodów, by wykazać jednoznaczny związek przyczynowo-skutkowy.

  • Sztuczne substancje słodzące

Sztuczne substancje słodzące (słodziki) są stosowane w różnego rodzaju pokarmach i napojach. W krajach rozwiniętych spożywają je prawie wszyscy, czasami nieświadomie. Badania wykazały, że nie zwiększają one ryzyka nowotworu złośliwego.

Jednym z najdokładniej przebadanych słodzików jest sacharyna. Niektóre badania z lat 80. wykazały, że sacharyna może wywoływać raka pęcherza moczowego u szczurów. Z tego powodu rząd kanadyjski zakazał stosowania sacharyny. Obecnie wiadomo, że kancerogenny wpływ sacharyny występuje tylko w przypadku szczurów. 

Inny rodzaj słodzika, aspartam, również był badany pod katem możliwości wywoływania raka. Miało to związek z artykułem, który sugerował, że aspartam zwiększa zapadalność na nowotwory mózgu. Artykuł ten miał niewiele dowodów naukowych i wiele późniejszych badań wykazało, że aspartam jest bezpieczny dla ludzi.

Wiele badań przeprowadzonych na ludziach wykazało, że sztuczne substancje słodzące są bezpieczne. 

Niektóre badania sugerują, że zielona herbata może zmniejszać ryzyko różnych nowotworów, np. raka piersi, prostaty, jamy ustnej, przełyku, żołądka i jelita grubego. Najbardziej obiecujące są badania przeprowadzone w krajach azjatyckich.

Badania wykonane w krajach zachodnich w większości przypadków nie wykazały wpływu zielonej herbaty na raka.

Prawdopodobnie te różnice są związane z faktem, że Azjaci piją duże ilości zielonej herbaty, natomiast mieszkańcy krajów zachodnich piją głównie czarną herbatę.

 Zielona herbata zawiera duże ilości substancji zwanych katechinami. Ze względu na sposób przyrządzania, zielona herbata zawiera 3-10 razy więcej katechin niż czarna herbata.

Badania przeprowadzone na komórkach wykazały, że katechiny mogą blokować rozwój raka.

Zapobiegają uszkodzeniu DNA, usuwając wolne rodniki, blokując rozwój komórek nowotworu oraz powstrzymując aktywację kancerogennych związków chemicznych.

Pomidory zawierają związek chemiczny zwany likopenem. Jest on zawarty we wszystkich typach pomidorów i ich przetworów, łącznie z pomidorami puszkowanymi, pastą pomidorową, sokiem i keczupem. Likopen jest silnym antyoksydantem i usuwa wolne rodniki, które mogłyby uszkodzić DNA. 

W badaniu EPIC udowodniono, że osoby, u których poziom likopenu we krwi był najwyższy, miały najniższe ryzyko wystąpienia zaawansowanych postaci raka prostaty, ale całkowite ryzyko zachorowania na raka prostaty nie było zmniejszone. 

Nie wszystkie wyniki badań są zgodne i wciąż pozostają kwestie do wyjaśnienia. Nie wiadomo jak duże dawki likopenu byłyby konieczne, by zmniejszyć ryzyko raka. Mimo to, spożywanie dużych ilości pomidorów jest korzystne ze względu na zawartość witamin A, C i E.  

Soja jest jednym z podstawowych elementów diety mieszkańców wschodniej Azji, ale dowody na korzyści lub szkody związane ze spożywaniem soi są niejednoznaczne. Niektóre badania sugerują, że spożywanie produktów zawierających soję obniża ryzyko raka piersi, prostaty i jelita grubego, natomiast inne nie wykazują takiego wpływu. 

Badania, które wykazały istotne obniżenie ryzyka analizowały populacje azjatyckie, których dieta jest bogata w soję. Niewielkie ilości soi spożywane przez populacje zachodnie raczej nie przynoszą istotnych korzyści.  Soja zawiera grupę związków chemicznych zwanych izoflawonami.

W naszym organizmie działają one w sposób nieco zbliżony do estrogenu. Wiele rodzajów nowotworów złośliwych, takich jak rak piersi wiąże się z wysokim poziomem estrogenu. Niektórzy naukowcy uważają, że zajmując miejsce estrogenu, izoflawony redukują ryzyko raków hormonozależnych.

Inni rozważają, czy z tych samych powodów izoflawony nie podwyższają jednak ryzyka raka. 

Rak żołądka a dietaRak żołądka a dieta

Rak żołądka – objawy, przyczyny, leczenie i rokowania. Jak poradzić sobie z nowotworem żołądka?

Rak żołądka jest nowotworem złośliwym, który coraz częściej jest diagnozowany w Polsce – każdego roku wykrywa się około 5 tysięcy nowych przypadków.

Jednocześnie jest jednym z najczęściej występujących nowotworów na świecie – piątym pod względem zapadalności i trzecim biorąc pod uwagę śmiertelność.

Rak żołądka częściej dotyka mężczyzn, ale nie omija też kobiet – jest trzecią najczęstszą przyczyną zgonów z powodu nowotworów wśród panów oraz piątą u pań. I choć wczesna diagnoza daje 90% szans na pięcioletnie przeżycie, w Polsce na tym etapie wykrywa się zaledwie od 5 do 8% przypadków.

Rodzaje nowotworów żołądka

Istnieje kilka rodzajów raka żołądka, ale najczęściej przybiera on postać gruczolakoraka, który wywodzi się z komórek nabłonka gruczołowego – stanowi aż 95% złośliwych nowotworów żołądka. Pozostałe 5% przypadków to przede wszystkim chłoniaki, mięsaki, rakowiaki oraz guzy stromalne (podścieliskowe).

Klinicznie nowotwór żołądka dzieli się na dwa typy – rak żołądka rozlany oraz jelitowy – które różnią się podłożem rozwoju choroby, występowaniem oraz rokowaniem.

Rodzaj nowotworu żołądkaCharakterystyka
Rak żołądka rozlanyRozwija się na niezmienionej błonie śluzowej w części żołądka położonej bliżej przełyku. Częściej występuje u kobiet, z reguły młodych. Może pojawiać się rodzinnie. Ten typ nowotworu daje gorsze rokowania.
Rak żołądka jelitowyPowstaje na podłożu zmian przedrakowych. Częściej jest diagnozowany u mężczyzn i daje lepsze rokowania.

Rak żołądka – objawy

Choroba rozwija się dość podstępnie, gdyż pierwsze objawy raka żołądka są podobne do tych, jakie towarzyszą innymi dolegliwościom, jak choćby biegunce czy nerwicy żołądka. We wczesnym stadium rozwoju rak żołądka może powodować:

  • przewlekłe uczucie pieczenia w żołądku,
  • wzdęcia,
  • nudności,
  • utratę apetytu,
  • rzadziej niewielkie bóle brzucha.
  • Wraz z rozwojem choroby mogą pojawić się kolejne symptomy, takie jak:
  • spadek wagi,
  • uczucie osłabienia,
  • wymioty,
  • krew w stolcu,
  • nasilające się bóle brzucha, zwłaszcza w nadbrzuszu.
You might be interested:  Alergia krzyżowa – jakie są objawy i jaki sposób leczenia alergii krzyżowej

Inne niepokojące objawy, jakie mogą świadczyć o rozwoju nowotworu żołądka, to zaburzenia połykania czy wstręt do jedzenia mięsa.

Na bardziej zaawansowanych etapach choroby mogą wystąpić także zaburzenia oddawania stolca – kał jest smolisty i ma czarne zabarwienie, co jest konsekwencją krwawienia z przewodu pokarmowego.

Ponadto mogą pojawić się: anemia, bladość skóry i spojówek, senność oraz przewlekłe, nieuzasadnione zmęczenie.

Przyczyny nowotworu żołądka

Różne badania naukowe dowiodły, że czynniki środowiskowe mają większy wpływ na powstawanie nowotworu żołądka niż uwarunkowania genetyczne. Choć nie udało się do końca wyjaśnić wszystkich przyczyn zachorowania na raka żołądka, lekarze podkreślają, że niezwykle istotną rolę odgrywa tu sposób odżywiania oraz obecność tak zwanych stanów przedrakowych.

Rozwojowi nowotworu żołądka sprzyja dieta obfitująca w produkty konserwowane, wędzone i z dużą ilością soli, a przy tym uboga w świeże warzywa i owoce.

Z tego powodu w profilaktyce raka żołądka i innych nowotworów przewodu pokarmowego, bardzo ważne jest prawidłowe odżywianie.

Szczególnie warto zainteresować się dietą antynowotworową, bogata w antyoksydanty neutralizujące wolne rodniki, która może zmniejszyć ryzyko zachorowania o nawet 30%.

Wśród czynników, które mogą przyczyniać się do rozwoju raka żołądka, wymienia się również palenie tytoniu i nadmierne spożywanie alkoholu. U podłoża nowotworu żołądka może też leżeć infekcja bakterią Helicobacter pylori, która wywołuje przewlekły stan zapalny błony śluzowej i inicjuje przebudowę komórek nabłonka, co może powodować powstawanie ognisk nowotworowych.

Diagnostyka i leczenie raka żołądka

Jednym z badań zlecanych przy podejrzeniu raka żołądka jest prześwietlenie górnego odcinka przewodu pokarmowego po podaniu kontrastu.

Jednak podstawowym badaniem, które może wykluczyć lub potwierdzić nowotwór, jest gastroskopia z pobraniem wycinków do oceny mikroskopowej.

Gdy obecność komórek nowotworowych zostanie potwierdzona, wykonuje się tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny w celu określenia rozległości nowotworu.

Leczenie raka żołądka dobiera się na podstawie stopnia zaawansowania choroby. Szansę całkowitego wyleczenia daje jednak wyłącznie leczenie chirurgiczne, polegające na usunięciu części żołądka oraz okolicznych węzłów chłonnych.

U niektórych pacjentów po operacji dodatkowo wdraża się chemioterapię. Wcześnie wykryty rak żołądka, ograniczony do błony śluzowej, może być leczony metodą endoskopową.

Natomiast w bardzo zaawansowanych stadiach choroby, gdy całkowite usunięcie nowotworu jest niemożliwe, stosuje się chemioterapię oraz chirurgiczne leczenie paliatywne.

Dieta w raku żołądka – jak powinna wyglądać?

Dieta osób, u których został rozpoznany rak żołądka, nie różni się zasadniczo od tej, jaka powinna być stosowana u innych pacjentów onkologicznych. Nie dotyczy to jednak przypadków, w których wykonuje się resekcję żołądka, kiedy często dochodzi do zaburzeń trawienia i wchłaniania składników pokarmowych.

Przez pierwszych kilkanaście dni po zabiegu, posiłki powinny być podawane w formie płynnej lub papkowatej.

Dla uzupełnienia diety w niezbędne substancje odżywcze warto włączyć do niej żywność specjalnego przeznaczenia medycznego.

Doustne suplementy pokarmowe w postaci płynów są łatwe w przyjmowaniu, a przy tym dostarczają do organizmu odpowiednią ilość energii, białka, węglowodanów, witamin i minerałów.

Pacjentom onkologicznym poleca się między innymi Supportan DRINK, który zawiera duże ilości białka i energii oraz kwasy tłuszczowe omega-3.

W okresie okołooperacyjnym oraz w trakcie rekonwalescencji dobrym wyborem będzie Fresubin Jucy DRINK, dostarczający łatwo przyswajalną porcję energii.

W przypadku pacjentów, który nie mogą przyjmować pokarmów doustnie, może zostać zastosowana sonda żołądkowa.

Po mniej więcej dwóch tygodniach można zacząć podawać posiłki o stałej konsystencji. Powinny one jednak być lekkostrawne – najlepiej gotowane lub duszone. Zaleca się także ograniczenie spożycia tłuszczów oraz zwiększenie ilości białka, które sprzyja regeneracji organizmu po walce z nowotworem.

Rak żołądka – ile się żyje? Rokowania

Rokowanie w raku żołądka, jak przy innych chorobach nowotworowych, w głównej mierze zależy od stopnia jego zaawansowania. Wskaźnik pięcioletniego przeżycia przy nowotworze I stopnia wynosi 90%, II stopnia – od 60 do 70%, III stopnia – 30%, a IV stopnia – 5%.

Rak żołądka to jeden z najczęściej występujących nowotworów na świecie. Choć częściej dotyka mężczyzn niż kobiety, obie płcie muszą być ostrożne, a jakiekolwiek niepokojące objawy powinny być niezwłocznie konsultowane z lekarzem.

Serwis zywieniemazanczenie.pl ma z założenia charakter wyłącznie informacyjno-edukacyjny. Zamieszczone tu materiały w żadnej mierze nie zastępują profesjonalnej porady medycznej. Przed zastosowaniem się do treści medycznych znajdujących się w serwisie należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą

Żeby wygrać z nowotworem, trzeba jeść. A co, jeśli to rak przełyku?

Ewelina Celejewska: Jaką rolę w terapii nowotworowej odgrywa dieta?

Dr n. med. Rafał Becht, specjalista onkologii klinicznej i immunologii klinicznej: W trakcie choroby nowotworowej wzrasta zarówno zapotrzebowanie organizmu na składniki odżywcze, jak i tempo przemiany materii.

Podaż białka u dorosłego człowieka powinna wynosić 0,8–1,5 g/kg masy ciała na dobę, a podaż energii – 25-35 kcal/kg m.c./dobę. Maksymalne zapotrzebowanie na białko u osoby chorej to nawet 2-3 g/kg m.c./dobę, a energii – 35-45 kcal/kg m.c./dobę.

Dodatkowo do organizmu należy dostarczać wszystkich niezbędnych makro- i mikroskładników oraz witamin. Bardzo ważną rolę w diecie odgrywa białko, które jest niezbędne do funkcjonowania prawie każdej komórki w organizmie, a jest degradowane w chorobie nowotworowej w dużych ilościach.

Jego niedobór może przyczyniać się do spadku odporności, osłabienia mięśni, problemów z gojeniem ran i odnową uszkodzonych tkanek.

W wyniku prowadzonej terapii mogą też występować różne działania niepożądane utrudniające przyjmowanie posiłków, takie jak nudności, wymioty, biegunki, nieprzyjemny metaliczny smak w ustach czy wręcz jadłowstręt.

W przypadku stanów zapalnych lub podrażnienia błony śluzowej jamy ustnej i przewodu pokarmowego akt połykania bywa zaburzony, powodując tym samym niechęć do jedzenia, a w cięższych przypadkach żywienie drogą doustną przestaje być bezpieczne lub jest wręcz niemożliwe.

Wszystko to w sposób istotny wpływa na stan odżywienia organizmu i może prowadzić do niedożywienia, w wyniku którego, poza spadkiem masy ciała, dochodzi też do osłabienia mięśni, pogorszenia sprawności psychoruchowej oraz upośledzenia odporności. Niedożywienie wydłuża czas hospitalizacji i powrotu do zdrowia.

Dobrze odżywiony organizm ma szansę lepiej przejść przez leczenie przeciwnowotworowe.

Dlatego też coraz częściej mówi się o tym, że interwencja żywieniowa powinna być wdrożona na jak najwcześniejszym etapie leczenia przeciwnowotworowego i być prowadzona jeszcze przez jakiś czas po jego zakończeniu.

Często konieczne jest wdrożenie żywienia medycznego – w formie doustnych preparatów odżywczych lub dojelitowego przez specjalny dostęp bezpośrednio do żołądka lub jelita.

Jakie objawy mogą świadczyć o niedożywieniu?

Niedożywienie to poważny i niestety częsty problem u pacjentów z chorobą nowotworową. Jego objawy występują u 30-85 proc. chorych. Częstość i stopień niedożywienia u pacjentów onkologicznych zależy od wielu czynników, takich jak rodzaj nowotworu, stopień jego zaawansowania, wiek i kondycja chorego.

Najbardziej narażeni są pacjenci w podeszłym wieku, chorzy z nowotworami układu pokarmowego (zwłaszcza raka żołądka, przełyku oraz trzustki), głowy i szyi, płuca oraz gruczołu krokowego. Rzadziej, ale niedożywienie może też wystąpić w przypadku nowotworów tkanek miękkich, urologicznych czy ginekologicznych.

Nasilenie zaburzeń jest często proporcjonalne do zaawansowania choroby.

Niedożywienie objawia się w wielu różnych aspektach, zarówno fizycznych, jak i psychicznych. Najbardziej widoczne oznaki to oczywiście spadek masy ciała, ogólne osłabienie i zmęczenie.

Chociaż słowo „niedożywienie” często kojarzy się z osobami szczupłymi, wręcz wychudzonymi, może ono dotyczyć też pacjentów z nadwagą i otyłych, a objawia się jako spadek masy mięśniowej.

Mówimy wtedy o niedożywieniu związanym z niedoborem konkretnego składnika odżywczego, najczęściej białka.

Z powodu niedożywienia obniża się także sprawność systemu immunologicznego, co prowadzi do częstszych infekcji i powikłań. W obserwacji zewnętrznej ciała można również zauważyć problem suchości skóry. Ponieważ niedożywienie rzutuje na cały organizm, może się ono wiązać także z zaburzeniami snu czy obniżeniem funkcji emocjonalnych.

Poza wspomnianymi objawami niedobór składników widoczny jest także w wynikach badań laboratoryjnych, tj. albumina, transferryna, prealbumina, morfologia krwi obwodowej czy bilans azotowy.

Pacjenci onkologiczni często jednak zmagają się z brakiem apetytu. Co powinni wówczas zrobić, skoro odżywianie jest tak ważne?

Rzeczywiście brak lub spadek apetytu jest częstym problemem osób chorujących na nowotwór, a połączeniu z wyższym zapotrzebowaniem białkowo-kalorycznym pacjentów, tradycyjna dieta okazuje się niewystarczająca.

Jeśli pacjent zjada za mało można wspomóc się stosując żywienie medyczne w formie doustnej, czyli gotowe preparaty odżywcze typu „nutridrink”, które w małej objętości zawierają dużą dawkę kalorii (zwykle ok. 300) oraz odpowiednią ilość potrzebnych składników odżywczych w proporcjach odpowiednich dla osób chorych.

Obecnie dostępne są również preparaty ze składnikami pobudzającymi receptory czuciowe, opracowane specjalnie dla odżywiania pacjentów z zaburzeniami czucia smaku. Z nieprzyjemnymi zmianami w odczuwaniu smaków czy nadwrażliwością na zapachy zmaga się nawet 70% chorych onkologicznie w trakcie chemio- i radioterapii.

Do najczęstszych doświadczeń należą takie odczucia, jak niechęć do niektórych smaków, brak poczucia smaku, odczuwanie tylko intensywnych smaków (co jest związane ze zmiana progów smakowych), nieprzyjemny, mdlący, gorzki lub metaliczny posmak w ustach, suchość w ustach, zmiany śluzówkowe w jamie ustnej czy zmienność odczuwania zapachów.

Wielu pacjentów szuka odpowiednich smaków i zapachów – niektórzy preferują te neutralne, inni wyraźniejsze. W przypadku suchości w ustach można sięgnąć po produkty pobudzające wydzielanie śliny i nawilżające śluzówkę. Na pewno warto też skonsultować się z dietetykiem, który ma doświadczenie w układaniu jadłospisów dla pacjentów onkologicznych.

Oddzielną kwestią jest leczenie żywieniowe w przypadku pacjentów, którzy nie mogą odżywiać się tradycyjną droga doustną.

Czytaj też:Bez genetyki nie ma skutecznego leczenia

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *