Dna rzekoma – co to jest chondrokalcynoza, jakie daje objawy i jakie jest leczenie?

Strona główna/Choroby/Dna rzekoma – przyczyny, objawy, leczenie

Dna rzekoma – przyczyny, objawy, leczenie

Dna rzekoma – co to jest chondrokalcynoza, jakie daje objawy i jakie jest leczenie?

Dna rzekoma (zwana również chondrokalcynozą) jest jedną z częstszych przyczyn występowania ostrego zapalenia pojedynczego stawu u osób w podeszłym wieku.

Manifestuje się występowaniem mikroskopijnych kryształów dwuwodnego pirofosforanu wapnia (CPP) w płynie stawowym oraz odkładaniem się jego złogów w chrząstce stawowej.

Choroby związane z odkładaniem się tych kryształów uznaje się za najczęstsze, nierozpoznane przyczyny bólów stawów, zapalenia kości czy ostrego bólu w karku. Dna rzekoma dotyczy w równym stopniu mężczyzn i kobiet. Zwykle diagnozuje się ją po 50 roku życia, nie jest to jednak regułą.

Dna rzekoma – co to jest chondrokalcynoza, jakie daje objawy i jakie jest leczenie?

Zobacz również: Dna moczanowa.

Przyczyny choroby

Pirofosforan będący głównym składnikiem odkładających się kryształów jest molekułą, która powstaje jako produkt uboczny polimeryzacji kwasów nukleinowych. Jednakże jego ilość jest trzymana na niskim poziomie za pomocą enzymów – pirofosfatazów. W stawach ludzi chorych na dnę rzekomą enzymy te wykazują obniżony poziom aktywności. W rezultacie pozwala to kryształom rosnąć.

Dnę rzekomą pierwotną prawdopodobnie dziedziczy się autosomalnie dominująco. Wtórna z kolei wywoływana jest następującymi czynnikami:

  • długotrwała terapia glikokortykosteroidami;
  • nieprawidłowości hormonalne, takie jak np. nadczynność lub niedoczynność tarczycy, nadczynność przytarczyc;
  • hipomagnezemia;
  • zaburzenia metaboliczne, np. dna moczanowa czy hemochromatoza.

Objawy

Dna rzekoma objawia się głównie dolegliwościami bólowymi stawów (najczęściej zajęte są stawy kolanowe). Ból może występować jednocześnie z obrzękami, zaczerwienieniem skóry czy zesztywnieniem stawów.

Dna rzekoma – co to jest chondrokalcynoza, jakie daje objawy i jakie jest leczenie?

Ból podczas ruchów w stawie sprawia, że chory unika aktywności fizycznej oraz wszelkich czynności wywołujących objawy. Powoduje to ograniczenia ruchomości w stawach.

Bardzo często jednak zdarza się, że choroba przebiega bez wyraźnych objawów.

Dna rzekoma – leczenie

Leczenie uzależnione jest od okresu choroby. Podczas napadu nie stosuje się zabiegów fizjoterapeutycznych. Podstawą jest wówczas farmakoterapia. W okresie bezobjawowym lub międzynapadowym zaleca się stosowanie fizykoterapii, kinezyterapii oraz zabiegów balneologicznych. Dna rzekoma jest wskazaniem do leczenia uzdrowiskowego.

Farmakoterapia obejmuje podawanie kolchicyny. Dodatkowo pacjent może stosować leki z grupy NLPZ lub glikokortykosteroidy, w zależności od objawów i zaawansowania dny rzekomej. Sterydy podaje się do stawu. Niekiedy niezbędne jest usunięcie płynu wysiękowego ze stawu.

Zabiegi balneofizykalne

  • krioterapia miejscowa – jako jedyny zabieg możliwy do wykonania w czasie rzutu choroby, ponieważ zmniejsza stan zapalny. Krioterapię wykonuje się miejscowo na zajęty staw, przez maksymalnie 2 minuty, dwa razy dziennie. Ruchy dyszy powinny być okrężne. Zaleca się poruszanie kończyną w stawie objętym zabiegiem podczas jego wykonywania;
  • kąpiele solankowe – w wannie, w temperaturze 37 stopni Celsjusza przez 10-15 minut lub w basenie solankowym (połączone z łagodnymi ćwiczeniami);
  • kąpiele siarczkowo-siarkowodorowe – o temperaturze 36-37 stopni Celsjusza przez 10 minut co drugi dzień;
  • okłady z pasty borowinowej – na zajęte stawy, temperatura pasty 37 stopni Celsjusza, czas trwania zabiegu to pół godziny. Poleca się je, ponieważ szczególnie dobrze wpływają na kondycję stawów;
  • krenoterapia – kuracja pitna wodami alkalicznymi hipotonicznymi, radoczynnymi lub siarczkowo-siarkowodorowymi zgodnie z metodyką zabiegu;
  • prądy diadynamiczne, interferencyjne lub metoda TENS;
  • ultradźwięki;
  • diatermia krótkofalowa.

Zobacz również: Kąpiele lecznicze.

Kinezyterapia

Ćwiczenia fizyczne wykonuje się po ustąpieniu ostrej fazy. Początkowo są to bardzo ostrożne ruchy stawu w bezbolesnym zakresie oraz delikatne ćwiczenia rozciągające, które nie nasilają dolegliwości bólowych.

Zobacz również: Kinezyterapia – podział ćwiczeń.

Celem kinezyterapii jest zmniejszenie ryzyka usztywnień i deformacji stawów.

Bibliografia

  1. Samborski W., Ponikowska I., Choroby reumatyczne – standardy lecznicze w medycynie uzdrowiskowej.
  2. Księżopolska-Orłowska K., Fizjoterapia w reumatologii, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007.
  3. Coote A., Haslam P., Ortopedia i reumatologia, Wydawnictwo Urban & Partner, Wrocław 2007.

Polecane produkty:

Dna rzekoma – co to jest chondrokalcynoza, jakie daje objawy i jakie jest leczenie?

Dna rzekoma – co to jest chondrokalcynoza, jakie daje objawy i jakie jest leczenie? Dna rzekoma – co to jest chondrokalcynoza, jakie daje objawy i jakie jest leczenie?Dna rzekoma – co to jest chondrokalcynoza, jakie daje objawy i jakie jest leczenie?Dna rzekoma – co to jest chondrokalcynoza, jakie daje objawy i jakie jest leczenie?Dna rzekoma – co to jest chondrokalcynoza, jakie daje objawy i jakie jest leczenie?Dna rzekoma – co to jest chondrokalcynoza, jakie daje objawy i jakie jest leczenie?Kolagen

  • Kwas hialuronowy
  • Spirulina
  • Chlorella
  • Czarnuszka
  • Koenzym Q10

Chondrokalcynoza – objawy, diagnoza i leczenie

Dołącz do Zdrowia na Facebooku!

W przypadku chondrokalcynozy, podobnie jak innych schorzeń reumatycznych, mówi się o dwóch typach choroby. Pierwszy z nich pierwotny pojawia się u pacjentów obciążonych genetycznie. Wtórna może towarzyszyć innym schorzeniom lub stanowić powikłanie po przyjmowanych lekach.

Bardzo często schorzenie pojawia się u osób z zaburzeniami metabolicznymi (hemochromatoza, dna moczanowa) i niedoborem substancji sprzyjających krystalizacji (postaci w jakiej nadmiar pierwiastka usuwany jest z organizmu).

Ryzyko zachorowania rośnie przy chorobach tarczycy, przysadki mózgowej, hipomagnezemii (spadek stężenia magnezu w organizmie). Zdarza się, że dolegliwości typowe dla chondrokalcynozy pojawiają się po usunięciu łąkotki , przy zaburzeniach stabilności stawów oraz amyloidozie.

Część specjalistów jej rozwój łączy z nadciśnienie tętniczym, chorobą Wilsona , Pageta, niewydolnością nerek, cukrzycą bądź akromegalią.

U większości pacjentów choroba przebiega bezobjawowo. Mimo że mylona jest z dną moczanową rozwija się znacznie wolniej, a dolegliwości są mniej uciążliwe.

You might be interested:  Nieleczona angina – jakie są powikłania anginy?

Pacjenci z chondrokalcynozą bardzo rzadko uskarżają się na bóle stawów jednak gdy się pojawią utrzymują się nie dłużej niż tydzień. Zazwyczaj skupiają się one w obrębie kolana, a czasem w odcinku lędźwiowym kręgosłupa .

Dolegliwości towarzyszące zajęciu tego ostatniego niejednokrotnie sugerują zesztywniające zapalenie kręgosłupa lub chorobę neurologiczną.

Chondrokalcynozę jednoznacznie potwierdza obecność kryształków wapnia w płynie stawowym (w czasie napadu jest mętny i krwisty).

Jednak zanim lekarz podejmie decyzję o pobraniu próbki do dalszych testów, konieczne jest przeprowadzenie wywiadu oraz zlecenie badań obrazowych (potwierdzają zwapnienie chrząstek, ścięgien, powięzi, więzadeł oraz torebki stawowej) i laboratoryjnych.

Dopiero na ich podstawie wyklucza się inne schorzenia mogące powodować zmiany i sprzyjać powstawaniu stanu zapalnego.

Najczęstszą forma leczenia dny rzekomej jest farmakoterapia. Zazwyczaj podaje się kolchicynę oraz niesteroidowe środki przeciwzapalne. Czasem, bezpośrednio do zajętego stawu, aplikuje się kortykosteroidy.

  • Jeśli schorzenie pojawia się wraz z innych schorzeniem jej leczenie uzależnione jest od choroby podstawowej.
  • Spondyloartropatie
  • Gościec stawowy przewlekły (Reumatoidalne zapalenie stawów)
  • Dysplazja stawu biodrowego
  • Homocystynuria
  • Zadbaj o stawy, to nie boli!

Nadmiar żelaza powoduje choroby stawów

Problemy ze stawami są bardzo powszechne, szacuje się, że na chorobę zwyrodnieniową stawów może cierpieć nawet 8 milionów Polaków.

Niestety – w wielu wypadkach nie wiadomo, co spowodowało chorobę, a wprowadzone leczenie nie przynosi zadowalającej poprawy samopoczucia.

W takiej sytuacji warto sprawdzić jeszcze jedną ewentualność i dać sobie szansę na wprowadzenie leczenia, które może zapobiec dalszemu rozwojowi zwyrodnień i ulżyć w dolegliwościach bólowych.

Przyczyną choroby stawów może być… nadmiar żelaza!

Mimo że częściej słyszy się o niedoborze żelaza, nadmiar tego pierwiastka jest równie niepokojący. Konsekwencje przeciążenia żelazem są bardzo niebezpieczne, gdyż w skrajnych przypadkach może dojść nawet do marskości i raka wątroby.

Gromadzące się w organizmie żelazo jest bardzo podstępne, ponieważ początkowo nie daje żadnych objawów, a jedynym symptomem, że coś jest nie tak, są zawyżone parametry gospodarki żelazem we krwi.

  Do pierwszych odczuwalnych objawów nadmiaru żelaza należą zmęczenie, osłabienie, a następnie bóle stawów, mogące prowadzić do zwyrodnień. W takim przypadku lekarz często podejrzewa chorobę zwyrodnieniową lub reumatoidalne zapalenie stawów.

Zawsze należy sprawdzić, czy ich przyczyną nie jest hemochromatoza – genetyczna skłonność do kumulowania żelaza.

Dlaczego jest to tak ważne? Jeżeli diagnoza hemochromatozy się potwierdzi, należy wprowadzić leczenie, które daje szansę na poprawę stanu zdrowia.

Dzięki leczeniu, którym najczęściej są upusty krwi, poziom toksycznego żelaza zostaje obniżony, dzięki czemu można złagodzić objawy i zapobiec rozwojowi choroby!

Prawidłowa diagnoza ma wpływ na zdrowie i życie chorego!

REKOMENDACJA  Amerykańskiego Towarzystwa Chorób Wątroby;

W diagnozowaniu chorób stawów należy wykluczyć hemochromatozę jako ich przyczynę [1].

Nieleczona hemochromatoza może prowadzić nie tylko do rozwoju chorób stawów, ale również do groźnych powikłań dotyczących innych narządów, wywołując m.in. cukrzycę, marskość wątroby, choroby serca czy problemy hormonalne i niepłodność.

Dlaczego przy hemochromatozie żelazo gromadzi się w organizmie?

Jest to spowodowane nieprawidłowym działaniem białka HFE, które odpowiada za równowagę żelaza w organizmie. Pierwiastek kumuluje się w narządach i tkankach, co wywołuje ich niszczenie i nieprawidłową pracę.

 Jedynym badaniem, które w 100% wykluczy hemochromatozę jako przyczynę chorób stawów, jest test genetyczny na obecność mutacji w genie HFE.

Natomiast aby określić stan organizmu i poziom nagromadzonego żelaza, a co za tym idzie – dopasować ewentualne leczenie, należy wykonać badania krwi: poziom żelaza i  ferrytyny oraz wskaźnik saturacji transferyny.

Czy wiesz, że…?

Atropatia [choroba stawów] jest jednym z wczesnych objawów hemochromatozy, mimo to hemochromatoza jako jej przyczyna często nie jest brana pod uwagę (średnio mija 9 lat od pierwszych objawów bólowych ze strony stawów do rozpoznania hemochromatozy) [6].

Nieleczona hemochromatoza może skutkować koniecznością wymiany stawów, czyli zastosowania np. endoprotezy stawów biodrowych. Szybka diagnoza i szybko rozpoczęte leczenie to natomiast szansa na cofnięcie objawów związanych z degradacją stawów lub zatrzymanie ich postępu [2].

To również możliwość ochrony przed zniszczeniem innych narządów.

Nadmiar żelaza niszczy stawy

Chorzy na hemochromatozę cierpią z powodu objawów podobnych do tych, które są obecne przy chorobie zwyrodnieniowej stawów. Chodzi przede wszystkim o zmiany w wielkości kości (pogrubienie warstwy okostnej), zwiększenie objętości płynu w jamie stawowej, zwężenie szpar stawowych, występowanie narośli kostnych (osteofitów) czy przerost błony maziowej [2].

Te nieprawidłowości niekorzystnie wpływają na samopoczucie i jakość życia osoby chorej, powodując ból najpierw przy ruchu, później również bez niego. Zwyrodnienia mają także wpływ na zdolność poruszania się, ponieważ powodują zmiany w fizycznej budowie stawów.

Schorzenia stawów mogą wiązać się z obecnością procesu zapalnego (jak reumatoidalne zapalenie stawów) lub z odkładaniem się kryształów wapnia albo moczanu.

U chorych na hemochromatozę symptomy związane z niszczeniem stawów częściej są spowodowane odkładaniem kryształów wapnia. Stany zapalne mogą wystąpić jedynie w postaci rzadkich i ostrych napadów [3].

Taki rodzaj choroby stawów to chondrokalcynoza (inaczej dna rzekoma).

REKOMENDACJA Europejskiego Towarzystwo Badań Chorób Wątroby:

Każda osoba ze zdiagnozowaną dną rzekomą powinna wykonać test genetyczny w kierunku hemochromatozy (badanie zmian w genie HFE) [4].

Co ważne, reumatoidalne zapalenie stawów często współwystępuje z hemochromatozą. Badania dowodzą, że mutacje w genie HFE – zmiana H63D (która predysponuje do gromadzenia się żelaza) – są też czynnikiem rozwoju RZS [3].

Czy to hemochromatoza?

W wielu pracach podkreśla się, że wykonywanie badań genu HFE ma szczególną użyteczność u chorych z nietypowym przebiegiem RZS i w przypadku niezróżnicowanego zapalenia stawów [6].

Hemochromatoza może wywoływać przewlekłe choroby stawów i wymaga rozróżnienia z chorobą zwyrodnieniową stawów i RZS [5]. Żeby wykluczyć to schorzenie lub potwierdzić genetyczną skłonność do zachorowania, realizuje się test genetyczny w kierunku mutacji w genie HFE.

Źródła:

[1] B. Bacon, P. Adams, K. Kowdley, L. Powell, A. Tavill, Diagnosis and Management of Hemochromatosis: 2011 Practice Guideline by the American Association for the Study of Liver Diseases, “Hepatology” 2015

[2] I. McCurdie, J. D. Perry, Haemochromatosis and exercise related joint pains, “BMJ” 1999, 318 (7181), 449-451

[3] M. Stevens, C. Q. Edwards, Identifying and managing hemochromatosis arthropathy, “Rheumatology Network” 2009, vol. 26

[4] EASL, EASL practical guidance for HFE hemochromatosis, “Journal of Hepatology” 2010, vol. 53, 3-22

[5] K. Kościńska-Ilczyszyn, P. Żuchowski, R. Wojciechowski, S. Jeka, Opis przypadku. Hemochromatoza pierwotna z zajęciem stawów, „Reumatologia” 2013, 51, 4

Chondrokalcynoza – Wikipedia, wolna encyklopedia

Inne artropatie spowodowane odkładaniem kryształów

Chondrocalcinosis

ICD-10

M11

M11.1

Chondrokalcynoza rodzinna

M11.2

Inne chondrokalcynozy

Chondrokalcynoza (dna rzekoma, łac. chondrocalcinosis, ang.

chondrocalcinosis, calcium pyrophosphate dihydrate deposition disease, pseudogout) – choroba zaliczana do grupy reumatycznych, której przyczyną są kryształy dwuwodnego pirofosforanu wapnia odkładające się w chrząstkach stawowych i obecne w płynie stawowym.

Doprowadza to do ostrego stanu zapalnego zajętego stawu, który swoimi cechami i przebiegiem przypomina dnę moczanową, stąd dawna nazwa chondrokalcynozy – dna rzekoma.

Według niektórych autorów chondrokalcynoza to pojęcie szersze, odpowiadające stanowi, w którym w badaniu radiologicznym stwierdza się zwapnienia w obrębie chrząstek stawowych i innych struktur w obrębie stawów. Stanu takiego nie należy utożsamiać z chorobą wywołaną złogami dwuwodnego pirofosforanu wapnia, ponieważ wspomniane zwapnienia na zdjęciach RTG mogą być wywołane odkładaniem się kryształów innego typu[1].

Historia

Obecność kryształów dwuwodnego pirofosforanu wapnia w płynie stawowym opisali w 1961 roku McCarty i Hollander. W 1962 McCarty, Hughes, Kohn i Faires po raz pierwszy w publikacji użyli sformułowania dna rzekoma[2]. Zitnan i Sitaj jako pierwsi opisali rodzinne przypadki chondrokalcynozy[3][4][5].

Epidemiologia

Choroba jest nieco częstsza u mężczyzn, zwykle pojawia się po 50 roku życia, a jej występowanie rośnie wraz z wiekiem. Nie wiadomo dokładnie, jaka jest zapadalność na chondrokalcynozę.

Po 75 roku życia radiologiczne objawy chondrokalcynozy w obrębie stawów kolanowych obecne są prawie u 33% populacji[6].

Narastająca wraz z wiekiem częstość występowania złogów pirofosforanu wapnia związana jest prawdopodobnie z zaburzeniami jego metabolizmu, uszkodzeniami chondrocytów, zwiększoną przepuszczalnością chrząstek dla jonów wapnia i pirofosforanu wapnia[1].

Etiopatogeneza

Wzór strukturalny pirofosforanu wapnia

W przebiegu chondrokalcynozy dochodzi do stanu zapalnego w obrębie błony maziowej i płynu stawowego na skutek gromadzenia się w nich kryształów dwuwodnego pirofosforanu wapnia. W tkance chrzęstnej i kostnej u pacjentów z chondrokalcynozą pojawiają się ponadto zmiany zwyrodnieniowe.

Chondrokalcynoza może być chorobą pierwotną, która prawdopodobnie dziedziczy się autosomalnie dominująco (opisywana jest mutacja genu ANKH na krótkim ramieniu chromosomu 5[7][8][9]) lub wtórną, związaną z innymi jednostkami chorobowymi, zaburzeniami lub stosowaniem leków. Wrodzone postacie związane są prawdopodobnie z zaburzeniami metabolizmu pirofosforanu wapnia (nadprodukcja tego związku, upośledzenie degradacji) i redukcją czynników hamujących krystalizację[1].

Przyczyny wtórnej chondrokalcynozy

  • w przebiegu nieprawidłowości hormonalnych, takich jak: nadczynność tarczycy, niedoczynność tarczycy (niektóre publikacje zaprzeczają temu[10]), nadczynność przytarczyc
  • w przebiegu zaburzeń metabolicznych (dna moczanowa, hemochromatoza, hipofosfatazja[11][12])
  • związana z hipomagnezemią[13]
  • w przebiegu terapii glikokortykoidami
  • miejscowo zmiany charakterystyczne dla chondrokalcynozy mogą pojawiać się po zabiegu usunięcia łąkotki, w zaburzeniach stabilności stawu[14], w przebiegu skrobiawicy

Zwiększone odkładanie się dwuwodnego pirofosforanu wapnia, według jednego ze źródeł z 1983 roku, stwierdzono również w artropatii neurogennej[1].

W tej samej publikacji podano też możliwy związek między odkładaniem się kryształów pirofosforanu wapnia i następującymi chorobami: nadciśnieniem tętniczym, niewydolnością nerek, cukrzycą, akromegalią, chorobą Pageta, chorobą Wilsona[1]. Współistnienie złogów pirofosforanu wapnia i części z tych chorób opisano również w późniejszej publikacji z Tajlandii[15].

Część źródeł podaje z kolei, że istotnych, jasnych związków między niektórymi schorzeniami endokrynologicznymi i metabolicznymi a chondrokalcynozą nie potwierdzono[6][16], inne opracowanie sugeruje brak zależności między cukrzycą a chondrokalcynozą[17].

Objawy

  • najczęstsza jest postać choroby przebiegająca bez żadnych objawów[18]
  • symptomy jak w dnie moczanowej – nagle pojawiający się ból stawu z towarzyszącym obrzękiem i zaczerwieniem skóry (objawy mniej nasilone i dłużej trwające niż w dnie, zwykle w zakresie stawów kolanowych)
  • przewlekłe zapalenie stawów – przebiega podobnie do reumatoidalnego zapalenia stawów lub częściej podobnie jak choroba zwyrodnieniowa stawów; niekiedy zajęte też mogą być stawy w odcinku lędźwiowym kręgosłupa, co może sugerować zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa

Badania dodatkowe

  • w badaniach biochemicznych krwi mogą występować nieprawidłowości charakterystyczne dla chorób i zaburzeń wywołujących wtórną chondrokalcynozę
  • w osadzie płynu stawowego pobranego z chorego stawu obecne są jednoskośne lub trójskośne, słabo załamujące spolaryzowane światło, kryształy dwuwodnego pirofosforanu wapnia, wolne lub sfagocytowane przez granulocyty[18]
  • w czasie napadu choroby płyn stawowy ma cechy płynu zapalnego, może być mętny i krwisty
  • w badaniu rentgenowskim stwierdza się zwapnienia w chrząstkach, ścięgnach, powięziach, więzadłach, torebkach stawów, a w stawach kolanowych również w łąkotkach (w celu rozpoznania chondrokalcynozy wskazane jest wykonanie zdjęć rentgenowskich stawów kolanowych, miednicy wraz ze spojeniem łonowym i stawami biodrowymi, a także nadgarstków i dłoni[6])
  • według niektórych publikacji również w badaniu ultrasonograficznym można uwidocznić zwapnienia w obrębie tkanek miękkich[19][20]

Leczenie

W terapii farmakologicznej napadu chondrokalcynozy stosuje się kolchicynę (według niektórych publikacji działa ona również profilaktycznie i zapobiega napadom[21]) i niesteroidowe leki przeciwzapalne (preferowana jest indometacyna[18]). Do stawu podaje się kortykosterydy, konieczne może być usunięcie płynu wysiękowego ze stawu.

Zobacz też

  • dna moczanowa

Przypisy

  1. ↑ a b c d e A. Caswell, DF. Guilland-Cumming, PR. Hearn, MK. McGuire i inni. Pathogenesis of chondrocalcinosis and pseudogout. Metabolism of inorganic pyrophosphate and production of calcium pyrophosphate dihydrate crystals.. „Ann Rheum Dis”. 42 Suppl 1, s. 27–37, Aug 1983. PMID: 6311118. 
  2. ↑ NN. KOHN, RE. HUGHES, DJ. McCARTY, JS. FAIRES. The significance of calcium phosphate crystals in the synovial fluid of arthritic patients: the “pseudogout syndrome”. II. Identification of crystals.. „Ann Intern Med”. 56, s. 738–45, May 1962. PMID: 14457846. 
  3. ↑ D. ZITNAN, S. SITAJ. [Chondrocalcinosis polyarticularis (familiaris): roentgenological and clinical analysis.]. „Cesk Rentgenol”. 14, s. 27–34, Feb 1960. PMID: 13847653. 
  4. ↑ S. SITAJ, D. ZITNAN, Z. TRNAVSKA, J. VALSIK. [Study on familial outbreaks of alkaptonuria and articular chondrocalcinosis.]. „Bratisl Lek Listy”. 42, s. 129–35, Aug 1962. PMID: 13977766. 
  5. ↑ A. Gaucher, G. Faure, P. Netter, J. Pourel. [Familial articular chondrocalcinosis]. „Presse Med”. 15 (6), s. 250–4, Feb 1986. PMID: 2938143. 
  6. ↑ a b c Artykuły – Ból stawu kolanowego i skokowego po resekcji gruczolaka przytarczyc u 78-letniej kobiety – komentarz. Medycyna Praktyczna, 2001-12-13. [dostęp 2010-03-03].
  7. ↑ CJ. Williams, Y. Zhang, A. Timms, G. Bonavita i inni. Autosomal dominant familial calcium pyrophosphate dihydrate deposition disease is caused by mutation in the transmembrane protein ANKH.. „Am J Hum Genet”. 71 (4), s. 985–91, Oct 2002. DOI: 10.1086/343053. PMID: 12297989. 

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *