Złamanie szyjki kości udowej – przyczyny, objawy, leczenie i rehabilitacja

Złamanie szyjki kości udowej - przyczyny, objawy, leczenie i rehabilitacja

Złamanie szyjki kości udowej jest częstą dolegliwością osób po 60 roku życia i należy ponadto do grupy najczęstszych złamań XXI wieku, gdyż stanowi aż 30% wszystkich złamań kości. Znacznie częściej występuje u kobiet.

Złamanie szyjki kości udowej - przyczyny, objawy, leczenie i rehabilitacja

Złamanie szyjki kości udowej – podstawowe informacje

Tego rodzaju złamanie zalicza się do grona złamań wewnątrztorebkowych stawu biodrowego.

Czynniki ryzyka

Do czynników ryzyka zalicza się:

  • niedołężność starczą;
  • nowotwory kości;
  • wrodzoną kruchość lub łamliwość kości;
  • stosowanie leków sterydowych;
  • osteoporozę;
  • wszelkie choroby neurologiczne.

Przyczyny

Złamanie szyjki kości udowej może wiązać się z osłabieniem tkanki kostnej w przebiegu osteoporozy. Wyjaśnia to fakt, że patologia częściej dotyczy kobiet i występuje w starszym wieku (podobnie jak osteoporoza).

Może także do tego dojść w wyniku urazu (mechanizm pośredni) lub uderzenia (mechanizm bezpośredni). Wraz z wiekiem zwiększa się także ryzyko upadków w wyniku zmniejszenia równowagi i koordynacji.

Klasyfikacja złamań

Złamania szyjki kości udowej można sklasyfikować na kilka sposobów, najczęściej jednak stosuje się podział według Gardena i podział według Pauwelsa.

Klasyfikacja według Gardena

Obejmuje złamania podgłowowe:

Złamanie szyjki kości udowej - przyczyny, objawy, leczenie i rehabilitacja

  • bez przemieszczenia;
  • z niewielkim przemieszczeniem;
  • z częściowym przemieszczeniem;
  • całkowicie przemieszczone.

Klasyfikacja według Pauwelsa

W tym podziale uwzględnia się zmianę warunków statyczno-mechanicznych po złamaniu oraz wielkość kąta nachylenia płaszczyzny złamania w stosunku do poziomu. W związku z tym, kąt płaszczyzny złamania:

  • mniejszy niż 30 stopni – siły dociskowe pomiędzy odłamami w tym przypadku są większe niż siły ścinające, rokowanie jest dobre, a możliwość powikłań niewielka;
  • od 30 do 50 stopni – siły dociskowe są równe ścinającym, a warunku gojenia gorsze;
  • od 50 stopni w górę – siły ścinające są o wiele większe niż dociskowe, warunki gojenia złe, a częstość występowania powikłań wynosi aż około 30%.

Powikłania i śmiertelność

Do najczęstszych powikłań tego typu złamania należą:

  • martwica głowy kości udowej;
  • stawy rzekome;
  • uszkodzenie naczyń krwionośnych;
  • powikłania zakrzepowo-zatorowe;
  • złamanie miednicy, panewki stawu biodrowego czy głowy kości udowej.

O ile samo złamanie szyjki kości udowej nie zagraża życiu pacjenta, o tyle możliwość wystąpienia powikłań to ryzyko zwiększa. Szacuje się, że z powodu niektórych powikłań umiera do 20% pacjentów. Największe ryzyko powikłań wiąże się z faktem, że w tej okolicy znajdują się duże naczynia krwionośne.

Objawy

Głównym objawem złamania szyjki kości udowej jest silny ból w obrębie stawu biodrowego, co uniemożliwia prawidłowe funkcjonowanie osoby kontuzjowanej i wykonywanie codziennych czynności. Ponadto taka osoba nie jest w stanie obciążać kończyny. Pojawia się przymusowe ułożenie nogi w stawie biurowym, czemu towarzyszy obrzęk oraz zasinienie.

Leczenie

Leczenie złamania szyjki kości udowej dzieli się na zachowawcze oraz operacyjne. To właśnie zabieg chirurgiczny zwykle jest metodą z wyboru, ponieważ cechuje się największą skutecznością. Celem operacji jest zespolenie odłamów wraz z uszkodzonymi naczyniami krwionośnymi, które mogą uniemożliwiać zrost kostny.

Często wykonuje się także endoprotezoplastykę biodra, czyli wymianę uszkodzonego fragmentu kości na sztuczny implant.

Rehabilitacja

Ze względu na powagę złamania rehabilitację należy rozpocząć już w pierwszym dniu po zabiegu. Obejmuje ona wówczas zwykle ćwiczenia izometryczne lub czynne kończyn górnych i głowy, a także ćwiczenia izometryczne mięśni pośladkowych. Rehabilitację w pierwszej dobie, jak i w każdej następnej, uzupełnia się bardzo ważnymi ćwiczeniami oddechowymi.

Fizjoterapeuta powinien także nauczyć pacjenta pozycji ułożeniowych, które są niezwykle ważne zwłaszcza po endoprotezoplastyce, aby nie wyłamać protezy nieumiejętnym układaniem się na łóżku. Zmiana pozycji jest także ważna ze względu na profilaktykę odleżyn.

Zobacz również: Odleżyny – leczenie i profilaktyka.

W kolejnych dobach rozpoczyna się już pionizację pacjenta oraz ćwiczenia czynne wszystkich stawów kończyn, w połączeniu z wybranymi zabiegami fizykalnymi. Cały proces rehabilitacji powinien zostać uzgodniony wraz z pacjentem i dobrany indywidualnie, w zależności od jego wieku, metody operacyjnej, chorób współistniejących oraz ewentualnych powikłań.

Bibliografia

  1. Hoffman J., Szulist D., Hoffman A., Kompleksowe postępowanie rehabilitacyjne w złamaniu szyjki kości udowej, Choroby XXI wieku – wyzwania w pracy fizjoterapeuty, Gdańsk 2017.
  2. Cwanek J., Trybuchowicz A., Ciećkiewicz A., Bać D., Leczenie złamań szyjki kości udowej, Problemy Nauk Stosowanych, 6/2017.
  3. Gaździk T., Ortopedia i Traumatologia, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006.

Polecane produkty:

Złamanie szyjki kości udowej - przyczyny, objawy, leczenie i rehabilitacja
Złamanie szyjki kości udowej - przyczyny, objawy, leczenie i rehabilitacja

Złamanie szyjki kości udowej - przyczyny, objawy, leczenie i rehabilitacja

Złamanie szyjki kości udowej

Czerwiec 16, 2018 Złamanie szyjki kości udowej - przyczyny, objawy, leczenie i rehabilitacja Złamanie szyjki kości udowej - przyczyny, objawy, leczenie i rehabilitacja

W konsekwencji złamań bliższej nasady kości udowej może dojść do zniekształcenia stawu biodrowego, zaburzenia chodu lub niemożności samodzielnego poruszania się. W przypadku osób starszych proces gojenia jest bardzo długi i często nie kończy się całkowitym odzyskaniem sprawności. Dlatego tak ważna jest profilaktyka, która powinna obejmować ćwiczenia poprawiające ogólną sprawność, eliminowanie ryzyka upadków, a także suplementację preparatów wzmacniających strukturę kości.

Anatomia kości udowej – część bliższa

Złamanie szyjki kości udowej - przyczyny, objawy, leczenie i rehabilitacja

Część bliższa kości udowej, a dokładniej okolica między szyjką a trzonem, gdzie znajduje się krętarz większy i mniejszy, stanowi miejsce przyczepów mięśniowych. Krętarz większy kości udowej stanowi przyczep dla mięśni:

  • przednia powierzchnia – m. pośladkowy mały, m. obszerny boczny
  • boczna powierzchnia – m. pośladkowy średni
  • górna powierzchnia – m. gruszkowaty

Natomiast krętarz mniejszy jest miejscem przyczepu dla m. lędźwiowego większego, który współtworzy m. biodrowo-lędźwiowy. 

Taka budowa nasady bliższej kości udowej predysponuje do wystąpienia urazów, ponieważ obciążenia nie są przenoszone w sposób osiowy (mniejsze obciążenie) ale w sposób kątowy (większe obciążenie).

Wynika to ustawień kątowych pomiędzy poszczególnymi elementami kości: szyjka, trzon. W związku z tym, kość poddawana jest stałemu napięciu. Jeśli dodatkowo pojawi się duża siła boczna (upadek) najczęściej dochodzi do złamania.

Powstaje szczelina złamania, na którą oddziałują bardzo silne mięśnie odpowiedzialne za pionową postawę, rozsuwając odłamy kostne.  

  • Klasyfikacja złamań szyjki kości udowej wg Gardena:
  • I⁰ – brak przemieszczenia, złamanie bez uszkodzenia warstwy korowej kości
  • II⁰ – brak przemieszczenia, złamanie z pełnym uszkodzeniem warstwy korowej kości
  • III⁰ – częściowe przemieszczenie odłamów
  • IV⁰ – całkowite przemieszczenie odłamów

Złamanie szyjki kości udowej – przyczyny 

Złamania w obrębie szyjki kości udowej są zdecydowanie domeną osób starszych. Tego typu złamania u osób młodych są rzadkością ze względu na to, iż kość udowa jest bardzo gruba i mocna.

Dlatego też jej złamanie wymaga ogromnej siły, najczęściej do złamań dochodzi w czasie wypadków komunikacyjnych. Inaczej sytuacja wygląda u osób starszych, u których wytrzymałość kości jest obniżona.

Wśród czynników predysponujących do wystąpienia złamania szyjki kości udowej, wyróżnia się:

  • osteoporoza
  • nowotwory kości
  • wrodzona kruchość/łamliwość kości
  • zaburzenia w obrębie gospodarki hormonalnej
  • przyjmowanie leków sterydowych
  • nieprawidłowe odżywianie się
  • brak aktywności fizycznej

Zdecydowanie najczęstszą przyczyną złamań jest osteoporoza, która stopniowo prowadzi do demineralizacji kości. Jest to konsekwencja starzenia się szkieletu, która objawia się podatnością na złamania nawet przy niewielkich urazach. Dlatego, do złamania szyjki kości udowej u starszej osoby może dojść przy potknięciu się czy upadku z krzesła bądź łóżka.

Złamania szyjki częściej dotykają kobiet niż mężczyzn, co wynika z zaburzeń hormonalnych w okresie menopauzy, które wpływają niekorzystnie na stan kośćca.

Czasami dochodzi także do samoistnych złamań, bez zauważalnego urazu. Ma to miejsce wówczas, gdy zmiany chorobowe w obrębie stawu biodrowego lub ogólne zmiany kośćca są bardzo zaawansowane.

Objawy

W przypadku złamania szyjki kości udowej w konsekwencji nagłego urazu, objawy obejmują:

  • bardzo silny ból w obrębie stawu biodrowego
  • niemożność chodzenia
  • tkliwość miejscowa
  • zniekształcenie obrysów stawu biodrowego
  • zasinienie
  • skrót kończyny dolnej
  • charakterystyczne ustawienie kończyny dolnej – w rotacji zewnętrznej

Złamania powolne objawiają się bólem w obrębie stawu, który ma tendencję do promieniowania do pachwiny, uda, a nawet kolana.

Charakterystyczne jest narastanie dolegliwości bólowych podczas obciążania kończyny dolnej i przy skrajnych ustawieniach stawu oraz zanikanie bólu w spoczynku. Występują także bóle nocne.

Utrzymujące się dolegliwości prowadzą do zaburzeń funkcjonalnych, które objawiają się stopniowym utykaniem oraz zanikającą rotacją wewnętrzną.

Złamanie szyjki kości udowej – zagrożenie dla życia

W wyniku złamania szyjki dochodzi do utraty krwi, co związane jest z powstaniem dużego krwiaka (może pomieścić nawet około 0,5 litra).

Mimo, iż krew nie wydostaje się na zewnątrz, nie uczestniczy krążeniu wewnątrzustrojowym. Utrata pół litra krwi dla silnego organizmu nie stanowi większego problemu, jednak dla osoby starszej jest to duże obciążenie.

Często konieczne jest podanie pacjentowi dożylnie płynów, a czasem nawet wykonanie transfuzji krwi.

Równie dużym wyzwaniem dla organizmu jest długotrwałe unieruchomienie, przede wszystkim w przypadku leczenia zachowawczego.

Niebezpieczeństwo wynika z mechanizmu krzepliwości krwi, który jest bardzo korzystny w przypadku uszkodzenia naczyń i równie niebezpieczny kiedy naczynie nie jest uszkodzone.

Tworzące się wówczas skrzepy mogą zamknąć światło ważnego naczynia krwionośnego (np. w sercu, płucach czy mózgu) prowadząc do udaru niedokrwiennego, zawału mięśnia sercowego, ale często także śmierci.

Najczęstsze powikłania złamań szyjki kości udowej

Najgroźniejszym powikłaniem złamania szyjki jest śmierć, aż 20% pacjentów umiera w konsekwencji złamania. Dlatego złamanie szyjki kości udowej bywa określane „ostatnim złamaniem w życiu”.

Badanie wskazują, iż około 50% pacjentów odzyskuje sprawność, która pozwala im na samodzielne poruszanie się. Druga połowa skazana jest na liczne powikłania, które w istotny sposób zaburzają codzienne funkcjonowanie.

Powikłania złamania szyjki kości udowej obejmują:

  • brak zrostu kostnego
  • uszkodzenie naczyń krwionośnych
  • martwica głowy kości udowej
  • powikłania zakrzepowo-zatorowe
  • powstanie stawu rzekomego
  • odleżyny
  • przykurcze mięśniowe
  • duże ograniczenia ruchomości w stawie

W związku z tym, iż częstym leczeniem z wyboru jest leczenie operacyjne, pacjent narażony jest również na:

  • niedokrwistość – dochodzi do dużej utraty krwi w wyniku złamania oraz późniejszej operacji.
  • zakażenie
  • obluzowanie protezy zdarza się rzadko, najczęściej w przypadkach zaawansowanej osteoporozy, gdy kość jest bardzo miękka.

Postępowanie lecznicze

Najczęstszym i najbardziej efektywnym leczeniem złamania szyjki kości udowej jest leczenie chirurgiczne. W dużej mierze związane jest to z przebiegiem naczyń krwionośnych ale także długim okresem zrostu kostnego. Długotrwałe unieruchomienie mogłoby prowadzić do powikłań zakrzepowo-zatorowych, a w konsekwencji do śmierci.

Drugim ważnym czynnikiem przemawiającym za leczeniem chirurgicznym jest to, iż głowa i szyjka kości udowej zaopatrywane są przez naczynia od strony trzonu. W momencie przerwania ciągłości kości dochodzi także do przerwania naczyń, co zaburza krążenie i prowadzi do martwicy tkanek.

Przy braku zaopatrywania w krew, zrost kostny jest niemożliwy.

Wybór zabiegu uzależniony jest od lokalizacji złamania oraz rozległości urazu. W zależności od stanu pacjenta wykonuje się:

  • zespolenie złamanych fragmentów kostnych, z wykorzystaniem śrub lub gwoździ
  • endprotezoplastykę, czyli wymianę uszkodzonego fragmentu kości udowej na sztuczny element. Endoproteza może być częściowa (wymiana jednego członu stawu) lub całościowa (wymiana obu członów stawu).

Interwencja chirurgiczna pozwala na zdecydowanie szybszą pionizację pacjenta, co jest istotne w procesie odzyskiwania sprawności oraz w profilaktyce przeciwzakrzepowej.

Jednak nie wszyscy pacjenci kwalifikują się do zabiegu, związane jest to z wiekiem i występującymi przeciwwskazaniami internistycznymi i kardiologicznymi. U osób niezakwalifikowanych do leczenia operacyjnego stosuje się unieruchomienie w gipsowym bucie derotacyjnym (zabezpiecza kończynę dolną przed nadmierną rotacją zewnętrzną).

Wymagane jest także kilkutygodniowe leżenie (około 6-8 tygodni), co niestety niesie za sobą ryzyko powikłań zakrzepowych oraz odleżyn.

Dlatego ważne jest aby w tym okresie stosowana była ochrona miejsc narażonych na powstanie odleżyn (kość krzyżowa, pięty, potylica) oraz zapewnienie ruchu innym odcinkom ciała, w celu przeciwdziałania przykurczom i zanikom mięśniowym.

Rehabilitacja po złamaniu szyjki kości udowej

Postępowanie rehabilitacyjne rozpoczyna się już pierwszego dnia po zabiegu i obejmuje ono przede wszystkim:

  • ćwiczenia izometryczne mięśni pośladkowych oraz mięśnia czworogłowego uda
  • ćwiczenia oddechowe
  • ćwiczenia przeciwzakrzepowe
  • pozycje ułożeniowe (w przypadku endoprotezoplastyki zakazane jest przywodzenie kończyny oraz rotację w stawie biodrowym).

W drugiej dobie po zabiegu następuje pionizacja pacjenta z wykorzystaniem balkonika lub kul.

W zależności od złamania (stabilne, niestabilne) oraz rodzaju zabiegu, zalecany jest chód z częściowym obciążeniem lub całkowitym odciążeniem kończyny dolnej (złamania niestabilne wymagają odciążenia).

Od drugiej doby do postępowania wdrażane są także ćwiczenia czynne dla stawu skokowego i kolanowego, a także ćwiczenia w odciążeniu dla stawu biodrowego:

  • zginanie kończyny w kolanie, poprzez przesuwanie pięty po materacu
  • unoszenie prostej kończyny do góry
  • odwodzenie prostej kończyny po materacu
  • naprzemienne zginanie i prostowanie stawów skokowych

7 doba po zabiegu to czas kiedy intensywność ćwiczeń zdecydowanie wzrasta, wzrastają także zakresy ruchomości podczas ćwiczeń. Stopniowo przechodzi się do chodu z większym obciążeniem kończyny, rezygnując z pomocy obu kul (chód z jedną kulą). Pacjentom zaleca się regularne spacery, a także po zagojeniu rany pooperacyjnej, aktywność w basenie.

Pełne obciążenie kończyny dolnej ma miejsce około 12 tygodnia po zabiegu. Jest to również czas kiedy należy dążyć do wzrostu siły mięśniowej oraz odzyskiwania pełnego zakresu ruchu. 

WAŻNE

W przypadku zabiegu endoprotezoplastyki należy przestrzegać kilku zasad bezpieczeństwa:

  • zakaz zakładania nogi na nogę (3 miesiące)
  • zakaz nadmiernej rotacji nogi w stawie biodrowym (3 miesiące)
  • leżenie bokiem na stronie nieoperowanej możliwe jest dopiero po okresie 3 miesięcy   (z dużą poduszką pomiędzy kolanami)

Autor:mgr Katarzyna Kumor fizjoterapeuta

Złamanie szyjki kości udowej – objawy, leczenie, operacja, rehabilitacja

Złamanie szyjki kości udowej należy do bardzo częstych uszkodzeń kości udowej. Ponieważ nie jest to mała i delikatna kość, złamania takie najczęściej dotyczą osób po 60 roku życia cierpiących na osteoporozę.

Tego typu złamania mogą powstawać również w wyniku urazów wysoko energetycznych (silne urazy takie jak: wypadek samochodowy lub upadek z dużej wysokości) u osób młodych.

Właściwa i szybka interwencja medyczna pozwala na uniknięcie groźnych powikłań.

Anatomia i uszkodzenia

Aby lepiej zrozumieć z jakim problemem mamy do czynienia, warto przyjrzeć się pokrótce anatomii kości udowej. Kość ta jest najsilniejszą i najdłuższą kością w ciele człowieka. Podczas stania czy chodzenia przenosi bardzo duże obciążenia.

Składa się z części bliższej, trzonu oraz części dalszej. Cześć bliższa kości udowej obejmuje głowę, która stanowi część stawu biodrowego, szyjkę, krętarz większy i krętarz mniejszy.

To właśnie w obrębie tych struktur dochodzi najczęściej do urazów i złamań.

Szyjka kości udowej jest miejscem specyficznym, przebiega tam bowiem wiele naczyń krwionośnych, które zapewniają odpowiednie ukrwienie. Złamanie może znacząco wpłynąć na funkcjonowanie tętnic i żył przebiegających w tej okolicy. Może doprowadzić do zaburzeń ukrwienia okolic stawu biodrowego, a nawet do martwicy.

W wyniku złamania dochodzi do przerwania struktury tkanki kostnej obejmującej jej przekrój. W przypadku osób starszych może dojść do złamania wielofragmentowego (kość rozłupuje się na drobne kawałki).

Objawy

Pierwszym objawem w momencie urazu jest nagły, intensywny ból: biodra, pachwiny, pośladka lub uda. Okolica urazu jest bolesna w dotyku oraz opuchnięta. Niemożliwe jest obciążanie złamanej kończyny dolnej oraz uniesienie jej z podłoża bez pomocy. W przypadku złamań zaklinowanych objawy mogą być nieznaczne, co może powodować pomyłki diagnostyczne.

Charakterystycznym objawem w przypadku złamania szyjki kości udowej jest specyficzne ułożenie kończyny w niewielkim  skróceniu oraz rotacji zewnętrznej (palce stopy kierują się na zewnątrz). Można również zauważyć deformacje w obrębie uda i stawu biodrowego (spowodowane przemieszczeniem się złamanej kości).

Dodatkowym symptomem może być mrowienie i drętwienie w biodrze, udzie, kolanie, podudziu lub stopie.

Jedną z popularnych klasyfikacji złamań szyjki kości udowej jest trójstopniowa klasyfikacja wg. Pauwelsa.– I Kąt płaszczyzny złamania do 30st. : niewielka możliwość powstania martwicy, rokowanie jest dobre.

– II Kąt płaszczyzny złamania od 30-50st. : trudniejsze warunki gojenia, gorsze rokowanie

– III Kąt płaszczyzny 50st. i większy: złe warunki gojenia, duże ryzyko martwicy głowy kości udowej i stawu rzekomego.

Podczas procesu zapalnego dolegliwości bólowe mogą nasilać się w nocy.

W wyniku urazu i zaistniałych kompensacji pacjent może odczuwać ból również w odcinku lędźwiowym kręgosłupa, a także w obrębie kolana oraz  podudzia.

W wyniku powikłań leczenia (głównie dłuższe unieruchomienie i brak ruchu) może dojść do zapalenia płuc, zatorów mózgu oraz innych chorób związanych z niewydolnością krążeniowo-oddechową.

Przyczyny

Najczęściej do złamania szyjki kości udowej dochodzi w wyniku upadku. U osób z osteoporozą może być to nawet niewielki uraz. Znacznie rzadziej przyczyną jest wypadek samochodowy lub upadek z wysokości u osób w młodszym wieku.

U osób starszych występuje wiele czynników, które mogą sprzyjać urazom: uogólniona niepełnosprawność, osłabienie siły mięśniowej, zaburzenia równowagi i koordynacji, a także choroby neurologiczne powodujące utrudnione poruszanie się.

Oprócz osteoporozy do złamań mogą predysponować, np.: nowotwory kości, przyjmowanie leków sterydowych, zaburzenia gospodarki wapniowej, wrodzona łamliwość kości, nieodpowiednia dieta oraz uprawianie sportów ekstremalnych.      

Bardzo często do upadków osób starszych przyczyniają się zaburzenia krążenia i chwilowe zasłabnięcia. Dodatkowo często wiele urazów może być spowodowanych niewłaściwym obuwiem i licznymi przeszkodami w domu pacjenta (ruchome dywaniki, wysokie progi, brak uchwytów).

Diagnostyka

Lekarz oprócz badania palpacyjnego i testów ruchomości zleca najczęściej dodatkowe badania obrazowe w celu potwierdzenia uszkodzeń.

Diagnostyka złamań opiera się przede wszystkim na wykonaniu zdjęcia rentgenowskiego w projekcji przednio-tylnej i osiowej. W wyniku prowadzonego leczenia badania RTG często są powtarzane dla oceny zrostu kości.

W przypadkach niejasnych i wątpliwych lekarz może zlecić TK (Tomografię komputerowa) oraz MR (Rezonans magnetyczny).

Diagnostyka różnicowa

Złamanie szyjki kości udowej należy różnicować ze złamaniami innych części kości udowej, np.: krętarzy lub trzonu. Należy wziąć po uwagę także zwichnięcie stawu biodrowego i zmiany zwyrodnieniowe w okresie zaostrzenia choroby.

Leczenie

Celem leczenia jest uzyskanie anatomicznego nastawienia, stabilnego zespolenia oraz szybki powrót pacjenta do czynności dnia codziennego i jak największej samodzielności.

Leczenie zachowawcze stosowane jest tylko wtedy, gdy istnieją bezwzględne przeciwwskazania do wykonania zabiegu operacyjnego. Jest stosowane stosunkowo rzadko i polega na leczeniu czynnościowym poprzez szybką pionizację, godząc się na powstanie stawu rzekomego (utrwalony brak zrostu między odłamami kostnymi).

W trakcie procesu leczenia jeżeli lekarz wyrazi zgodę rozpoczyna się proces rehabilitacji. Rehabilitacja powinna się rozpocząć jak najszybciej w celu uniknięcia powikłań pooperacyjnych takich jak, np.: niewydolność krążeniowo-oddechowa, zapalenie płuc, zapalenie dróg moczowych, zakrzepowe zapalenie żył czy odleżyny.

Kluczowym celem leczenia będzie odbudowa siły mięśniowej. Okres unieruchomienia w łóżku bardzo szybko wpływa na powstanie zaników mięśniowych, które dotyczą wszystkich mięśni w obrębie uda, podudzia oraz obręczy biodrowej.

Dlatego bardzo ważne aby rozpocząć od delikatnych i bezbolesnych ćwiczeń, które zatrzymają ten proces.

Z czasem jeśli nie będzie przeciwwskazań należy podnieść poziom trudności ćwiczeń by rozpocząć długotrwałą odbudowę masy i siły mięśniowej.

Ważne żeby pamiętać, że nie tylko mięśnie nóg wymagają wzmocnienia. Bardzo ważna jest siła zarówno mięśni tułowia jak i kończyn górnych, które są niezwykle ważne podczas wstawania z łóżka, obracania się lub chodzenia o kulach.

Kolejnym elementem terapii jest poprawa ruchomości stawowej. Jeśli pacjent przebywał w unieruchomieniu to jego stawy mogły znacznie ograniczyć swoją ruchomość. Jeśli nie ma przeciwwskazań powinno się starać (na tyle ile to możliwe) wrócić do wcześniejszych zakresów ruchomości.

Bardzo ważnym etapem rehabilitacji jest powrót do chodzenia. Tu ważne są zalecenia lekarza, który decyduje kiedy i w jakim stopniu można obciążać nogę.

Zazwyczaj pierwsze kroki wykonuje się w balkoniku z czasem przechodzi się na 2 kule, docelowo cel główny to samodzielne chodzenie bez pomocy kul. Ważnym etapem jest również nauka chodzenia po schodach.

Fizjoterapeuta nadzorując ten proces będzie dbał o bezpieczeństwo jak i prawidłowy wzorzec chodu.

Na sam koniec warto skupić się na pracy nad poprawą koordynacji i równowagi. Ćwiczenia tego typu poprawią sprawność podczas aktywności dnia codziennego a w przyszłości pomogą zmniejszyć ryzyko kolejnego urazu.

Fizykoterapia

Fizykoterapia po złamaniu szyjki kości udowej ma zastosowanie w przypadku leczenia zachowawczego oraz w rehabilitacji pooperacyjnej. Zabiegi będą miały na celu przyspieszenie zrostu, obniżenie bólu oraz rozluźnienie napiętych mięśni.

Aby uzyskać te efekty korzystne może być stosowanie krioterapii, elektroterapii, magnetoterapii lub laseroterapii.

Warto pamiętać, że wybór zabiegów będzie zależał od zastosowanej strategii leczenia (ewentualna obecność metalowej stabilizacji) oraz innych przeciwwskazań.

Pomoce ortopedyczne

W celu odciążenia stawu biodrowego konieczny na początku jest balkonik lub kule. W zależności od zastosowanego leczenia oraz postępów rehabilitacji lekarz i fizjoterapeuta zadecydują o momencie odstawienia pomocy do chodzenia.

Leczenie operacyjne

W przypadku złamania szyjki kości udowej leczeniem z wyboru jest zabieg chirurgiczny, który najlepiej jest wykonać do 24 godzin od urazu. Po zabiegu pacjent dużo szybciej powraca do sprawności w porównaniu do leczenia zachowawczego.

Przy złamaniach I i II stopnia wg Pauwelsa najczęściej stosuje się zespolenie śrubami, śrubo płytkami lub gwoździopłytkami. Przy złamaniach III stopnia najczęściej wykonuje się osteotomię międzykrętarzowa.

Przy złamaniach II i III stopnia po 60 roku życia często wykonywana jest endoprotezoplastyka (wymiana stawu), która przy szybkiej pionizacji pozwala uniknąć poważnych powikłań. Przebieg rehabilitacji po zabiegu będzie zawsze indywidualny ponieważ zależy od wielu czynników.

Decyzje o doborze ćwiczeń i momencie obciążania kończyny dolnej powinni wspólnie podejmować lekarz wraz z fizjoterapeutą. Głównymi celami będzie poprawa ruchomości, siły i stabilności stawowej. Ważna będzie także praca nad prawidłowym wzorcem chodu.

Rokowania

Szacuje się, że 50% pacjentów odzyskuje sprawność funkcjonalną, która pozwala na samodzielne przemieszczanie się. Część pacjentów zmaga się z licznymi powikłaniami takimi jak: braku zrostu kostnego, uszkodzenia naczyń krwionośnych, odleżyny i ograniczenia ruchomości stawowej. Śmiertelność w przypadku powikłań tego złamania wynosi około 10%.

Bibliografia:

  1. Bochenek A., Reicher M.: Anatomia człowieka, Tom II.
  2. Craig Lareau, MD, and Gregory Sawyer, MD: Hip Fracture Surgical Treatment and Rehabilitation, MEDICINE & HEALTH/RHODE ISLAND, VOLUME 93, 4/2010.
  3. Green W. B.: OrtopediaNettera, 2007.
  4. Kubacki J.: Zarys Ortopedii i traumatologii, AWF Katowice 2008.

Złamanie szyjki kości udowej - przyczyny, objawy, leczenie i rehabilitacja

Jestem fizjoterapeutą i propagatorem zdrowego stylu życia. Moim celem nr 1 jest powrót pacjentów do sprawności. Pisząc i nagrywając dla Was materiały staram się wskazać właściwą drogę do zdrowia i pokazać ile zależy od Ciebie!

Złamanie szyjki kości udowej

Złamania w obrębie szyjki kości udowej zaliczanie są do złamań wewnątrztorebkowych stawu biodrowego. Tego typu złamania niosą za sobą bardzo duże ryzyko powikłań, które wynikają z rozległości urazu oraz długotrwałego unieruchomienia.

Najczęstszą przyczyną złamania jest upadek na staw. Częstość występowania złamań wśród danej płci zmienia się wraz z wiekiem. Przed 60. rokiem życia złamania szyjki kości udowej częściej występują u mężczyzn jako urazy wysokoenergetyczne.

Wśród osób powyżej 60 lat do złamań szyjki kości udowej dochodzi głównie u kobiet, a czynnikiem predysponującym do tego typu złamania jest osteoporoza i osteomalacja.

Wzrost częstotliwości występowania złamań szyjki kości udowej z upływem lat jest wynikiem starzenia się populacji, a konkretniej zmniejszenia się gęstości mineralnej kości, spadku aktywności fizycznej oraz zwiększenia podatności na upadki. Do dodatkowych czynników ryzyka zaliczyć należy m.in.

niedołężność starczą – osłabiony wzrok, słuch, atrofię mięśni i inne choroby współtowarzyszące (np. choroby neurologiczne), które dodatkowo zwiększają ryzyko upadków u osób w podeszłym wieku.

W konsekwencji złamań bliższej nasady kości udowej może dojść do zniekształcenia stawu biodrowego, zaburzenia chodu i niemożności samodzielnego poruszania się. W przypadku osób starszych proces gojenia jest bardzo długi i często nie kończy się całkowitym odzyskaniem sprawności.

Kość udowa – anatomia

Kość udowa (łac. femur) jest najdłuższą, najcięższą i jedną z najmocniejszych kości w całym ludzkim ciele. Zaliczana jest do kości długich, składającą się z trzonu oraz końca bliższego i dalszego.

Część bliższa kości udowej współtworzy staw biodrowy poprzez kulistą głowę kości udowej, która znajduje się w panewce stawu. Głowa kości udowej stanowi około 3/4 wycinka kuli pokrytej chrząstką stawową.

Na jej szczycie znajduje się dołek głowy kości udowej będący miejscem przyczepu więzadła głowy kości udowej.

Pomiędzy głową kości udowej a trzonem znajduje się szyjka kości udowej (collum femoris), której oś tworzy z trzonem kąt rozwarty: u mężczyzn ok. 135⁰, a u kobiet ok. 126⁰. U obu płci z wiekiem kąt ten się zmniejsza.

W miejscu przechodzenia szyjki w trzon z powierzchni tylnej odchodzą dwa guzy, krętarz większy i krętarz mniejszy kości udowej. Okolica między szyjką a trzonem, gdzie znajduje się krętarz większy i mniejszy, stanowi miejsce przyczepów mięśniowych.

Krętarz większy kości udowej stanowi przyczep dla mięśni:

  • przednia powierzchnia krętarza – m. pośladkowy mały, m. obszerny boczny,
  • boczna powierzchnia krętarza – m. pośladkowy średni,
  • górna powierzchnia krętarza – m. gruszkowaty.

Krętarz mniejszy jest natomiast miejscem przyczepu dla m. lędźwiowego większego, który razem z mięśniem biodrowym współtworzy m. biodrowo-lędźwiowy.

Taka budowa anatomiczna i biomechaniczna nasady bliższej kości udowej predysponuje do wystąpienia urazów, ponieważ obciążenia nie są przenoszone przez kość w sposób osiowy ale sposób kątowy.

Z ustawień kątowych pomiędzy poszczególnymi elementami kości: szyjka, trzon wynika to, że w miejscu połączenia kość jest poddawana bardzo dużym stałym napięciom i naprężeniom. Jeśli dodatkowo pojawi się duża siła działająca z boku (upadek) najczęściej dochodzi do złamania szyjki kości udowej, która jest najsłabszą częścią całego uda.

W wyniku urazu powstaje szczelina złamania, na którą oddziałują bardzo silne mięśnie szkieletowe odpowiedzialne za pionową postawę i które powodują oddalanie się od siebie odłamów kostnych.

Koniec dalszy tworzą dwa duże kłykcie: kłykieć przyśrodkowy i kłykieć boczny. Kłykcie pokryte są chrząstką szklistą, podobnie jak łącząca je od strony przedniej powierzchnia rzepkowa. Od tyłu między oboma kłykciami znajduje się dół międzykłykciowy, nie pokryty chrząstką.

Na powierzchniach bocznych obu kłykci występują niewielkie wyniosłości kostne zwane nadkłykciami (nadkłykieć przyśrodkowy i boczny). Na nadkłykciu przyśrodkowym wyróżnić można niewielką wyniosłośc zwaną guzkiem przywodzicieli – miejsce przyczepu mięśni przywodzicieli.

Złamanie szyjki kości udowej – przyczyny

Złamanie w obrębie szyjki kości udowej jest domeną osób starszych. Tego typu złamania u osób młodych są rzadkością ze względu na to, iż kość udowa jest bardzo gruba i mocna i jej złamanie wymaga ogromnej siły.

Dlatego u osób młodych najczęściej do złamania dochodzi podczas urazów wysokoenergetycznych (wypadków komunikacyjnych). Natomiast sytuacja ta wygląda inaczej u osób starszych, u których wytrzymałość kości jest obniżona w wyniku różnych składowych.

Wśród czynników predysponujących do wystąpienia złamania szyjki kości udowej, wyróżnia się:

  • osteoporozę i osteopenię,
  • choroby nowotworowe (nowotwory kości),
  • wrodzoną kruchość/łamliwość kości,
  • zaburzenia w obrębie gospodarki hormonalnej,
  • przyjmowanie leków sterydowych przeciwzapalnych,
  • nieprawidłowe odżywianie się,
  • brak aktywności fizycznej.

Zdecydowanie najczęstszą przyczyną złamań jest osteoporoza, która stopniowo prowadzi do demineralizacji kości. Jest to konsekwencja starzenia się szkieletu, która objawia się podatnością na złamania nawet przy niewielkich i niskoenergetycznych urazach.

Dlatego, do złamania szyjki kości udowej u starszej osoby może dojść nawet przy zwykłym potknięciu się czy też upadku z krzesła czy łóżka. Czasami może nawet dochodzić do samoistnych złamań, bez zauważalnego urazu.

Ma to miejsce w przypadku kiedy zmiany chorobowe w obrębie stawu biodrowego lub ogólne zmiany kośćca są już bardzo zaawansowane.

Złamania szyjki kości udowej częściej dotykają kobiet niż mężczyzn, co wynika z zaburzeń hormonalnych w okresie menopauzy, które wpływają niekorzystnie na stan kośćca.

Mechanizm złamania szyjki kości udowej u młodych pacjentów jest przeważnie spowodowany dużym obciążeniem osiowym powstającym w wyniku urazu wysokoenergetycznego (np. podczas wypadku komunikacyjnego lub upadku z wysokości).

Złamanie szyjki kości udowej – objawy

W przypadku złamania szyjki kości udowej w konsekwencji nagłego urazu, objawy obejmują:

  • bardzo silne dolegliwości bólowe w okolicy biodra,
  • niemożność obciążania kończyny,
  • silny ból przy rotacji biernej biodra,
  • tkliwość miejscową,
  • zniekształcenie obrysów stawu biodrowego,
  • skrócenie kończyny dolnej w przypadku złamań przemieszczonych,
  • charakterystyczne ustawienie kończyny dolnej – w rotacji zewnętrznej.

Złamania zmęczeniowe (samoistne) szyjki kości udowej objawiają się bólem w okolicy stawu, który ma tendencję do promieniowania do pachwiny, uda, a nawet stawu kolanowego.

Bardzo charakterystyczne jest również narastanie dolegliwości bólowych w czasie obciążania kończyny dolnej i przy skrajnych ustawieniach stawu oraz zanikanie tych dolegliwości w spoczynku. Występują także silne bóle nocne.

Utrzymujące się dolegliwości doprowadzają do zaburzeń funkcjonalnych pacjenta, które objawiają się stopniowym utykaniem oraz zmniejszającą się rotacją wewnętrzną w stawie biodrowym.

Złamanie szyjki kości udowej – diagnostyka

W celu zdiagnozowania i potwierdzenia złamania szyjki kości udowej niezbędne jest wykonanie badań obrazowych takich jak:

  • badanie rentgenowskie (RTG), które pozwala ocenić szparę przełomu, wielkość przemieszczenia się odłamów kostnych i umożliwia wybór dalszego sposobu leczenia operacyjnego. Wykonuje się zdjęcie w projekcji AP miednicy oraz w projekcji osiowej uszkodzonego stawu biodrowego;
  • rezonans magnetyczny biodra (MRI) w przypadku kiedy obraz RTG jest niejasny i budzi wątpliwości lekarzy.

Złamanie szyjki kości udowej – klasyfikacja złamań

W literaturze można spotkać wiele systemów klasyfikacji złamań szyjki kości udowej. Do najczęściej stosowanych zaliczyć należy podział Gardena i Pauwelsa.

  1. Klasyfikacja złamań szyjki kości udowej wg Gardena:
    • I⁰ – Złamanie z niecałkowitym przerwaniem kości – bez uszkodzenia warstwy korowej kości;
    • II⁰ – Złamanie całkowite bez przemieszczenia – złamanie z pełnym uszkodzeniem warstwy korowej kości;
    • III⁰ – Złamanie całkowite z częściowym przemieszczeniem (fragmenty kości stykają się ze sobą na pewnej powierzchni);
    • IV⁰ – Złamanie całkowite z całkowitym przemieszczenie odłamów kostnych.
  2. Klasyfikacja złamań szyjki kości udowej wg Pauwelsa:
    • I typ – linia przełomu tworzy z linią poziomą (poprzeczną ciała) kąt 30⁰; siły dociskowe przeważają nad siłami ścinającymi, co daje dobre rokowanie leczenia i niewielką możliwość wystąpienia powikłań w postaci martwicy głowy kości udowej,
    • II typ – wartość kąta waha się w granicach 30-50⁰; siły dociskowe są równe siłom ścinającym co daje gorsze warunki gojenia się kości,
    • III typ – wartość kąta przekracza 50-70⁰; siły ścinające przeważają nad dociskowymi, co powoduje złe warunki do zrostu kostnego.

Na podstawie powyższych klasyfikacji, ale biorąc także pod uwagę wiek pacjenta oraz współistnienie innych urazów i chorób, dokonuje się wyboru postępowania leczniczego.

Złamanie szyjki kości udowej – leczenie operacyjne

Celem leczenia jest odtworzenie stosunków anatomicznych stawu i uzyskanie stabilnego zespolenia, które ułatwi rewaskularyzację głowy kości udowej, a także pozwoli na szybką pionizację pacjenta i odzyskanie funkcji stawu.

Leczenie nieoperacyjne stosowane jest tylko w przypadku przeciwwskazań bezwzględnych do zabiegu i opiera się na leczeniu czynnościowym.

Zespolenie chirurgiczne jest najczęstszym i najbardziej efektywnym postępowaniem w przypadku złamania kości udowej i jest leczeniem stosowanym z wyboru, czyli niezależnie od wieku pacjenta, co w dużej mierze związane jest z przebiegiem naczyń krwionośnych ale także długim okresem zrostu kostnego.

Długotrwałe unieruchomienie stawu biodrowego mogłoby doprowadzić przede wszystkim do powikłań zakrzepowo-zatorowych.

Drugim bardzo ważnym czynnikiem przemawiającym za leczeniem operacyjnym jest to, iż głowa i szyjka kości udowej zaopatrywane są przez naczynia krwionośne od strony trzonu i w momencie złamania szyjki dochodzi do przerwania naczyń, co zaburza krążenie i w konsekwencji prowadzi do zaburzenia procesu zrostowego kości i martwicy tkanek.

Wybór metody leczenia operacyjnego uzależniony jest od typu złamania, rozległości urazu, wieku oraz aktywności pacjenta. W zależności od tych czynników wykonuje się:

  • zespolenie złamanych fragmentów kostnych, z wykorzystaniem śrub lub gwoździ,
  • repozycję i stabilizację wewnętrzną z wykorzystaniem dynamicznej śruby biodrowej (dynamic hip screw – DHS),
  • endoprotezoplastykę, czyli wymianę uszkodzonego fragmentu kości udowej na sztuczny element. Endoproteza może być częściowa (wymiana jednego członu stawu) lub całościowa (wymiana obu członów stawu).

W przypadku złamań szyjki kości udowej dochodzi do upośledzenia unaczynienia odłamu bliższego. Tylko u młodych osób oraz starszych ze złamaniem I° i II° wg Gardena (I i II typ wg Pauwelsa) podejmuje się leczenie z zastosowaniem stabilizacji wewnętrznej (śruby kaniulowane, DHS) w celu zespolenia odłamów i uzyskania zrostu.

W złamaniach III° i IV° (III typ wg Pauwelsa), szczególnie u osób z niską jakością leczenia kości rozpatruje się endoprotezoplastykę stawu ze względu na możliwość rozwoju martwicy głowy kości udowej. U osób w podeszłym wieku zwykle stosuje się endoprotezę połowiczą typu Austin-Moor.

Jest to proteza jednoelementowa, składająca się z głowy, która zastępuje głowę i szyjkę kości udowej oraz trzpienia wprowadzanego na cemencie kostnym do trzonu kości udowej. W przypadku chorych młodszych, sprawnych fizycznie i aktywnych, należy rozważać całkowitą alloplastykę stawu biodrowego.

Stosuje się protezy modularne, składające się z części panewkowej, główki protezy i trzpienia

Zastosowanie alloplastyki stawu biodrowego wyklucza konieczność oczekiwania na zrost kostny i umożliwia wcześniejsze obciążanie kończyny operowanej.

Interwencja chirurgiczna pozwala na zdecydowanie szybszą pionizację pacjenta, co jest istotne w procesie odzyskiwania sprawności oraz w profilaktyce przeciwzakrzepowej.

Aby uniknąć rozwoju powikłań wynikających ze złamania zabieg powinien zostać przeprowadzony w okresie 12–24 godzin od urazu.

Nie wszyscy pacjenci jednak kwalifikują się do zabiegu, co związane jest z ich wiekiem i występującymi przeciwwskazaniami internistycznymi i kardiologicznymi.

U osób niezakwalifikowanych do leczenia operacyjnego stosuje się wyciąg zakładany na chorą kończynę lub unieruchomienie w gipsowym bucie derotacyjnym, który zabezpiecza kończynę dolną przed nadmierną rotacją zewnętrzną w stawie biodrowym.

Takie postępowanie lecznicze wymaga zwykle ok. 6-8 tygodniowego leżenia w łóżku i jest obarczone bardzo wysokim ryzykiem wystąpienia licznych powikłań.

Powikłania po złamaniu szyjki kości udowej

Najgroźniejszym powikłaniem złamania szyjki kości udowej jest śmierć pacjenta (20% pacjentów umiera w konsekwencji złamania).

Badanie wskazują, iż około 50% pacjentów odzyskuje pełnię sprawności, która pozwala im na samodzielne poruszanie się i życie bez ograniczeń.

Druga połowa narażona jest na liczne powikłania, które w istotny sposób wpływają negatywnie na codzienne funkcjonowanie i życie pacjenta.

Powikłania złamania szyjki kości udowej obejmują przede wszystkim:

  • brak zrostu kostnego,
  • niewydolność krążeniowo-oddechową,
  • zapalenie płuc,
  • zapalenie dróg moczowych,
  • uszkodzenie naczyń krwionośnych,
  • martwica głowy kości udowej,
  • powikłania zakrzepowo-zatorowe – zatory naczyń płucnych i mózgowych,
  • powstanie stawu rzekomego szyjki,
  • zmiany zwyrodnieniowe stawu biodrowego,
  • odleżyny,
  • zakrzepowe zapalenie żył,
  • przykurcze mięśniowe oraz duże ograniczenia ruchomości w stawie.

W związku z tym, iż głównym leczeniem stosowanym z wyboru jest leczenie operacyjne, pacjent narażony jest również na:

  • niedokrwistość, która może doprowadzić do martwicy kości udowej – dochodzi do dużej utraty krwi w wyniku złamania oraz podczas interwencji chirurgicznej,
  • zakażenie i ropienie rany pooperacyjnej,
  • przemieszczenie odłamów kostnych,
  • powikłania w obrębie implantu – może dojść do obluzowania protezy (zdarza się to bardzo rzadko, najczęściej w przypadku zaawansowanej osteoporozy, gdy kość jest bardzo miękka i podatna na uszkodzenia).

Rehabilitacja po leczeniu operacyjnym złamania szyjki kości udowej

Celem działań rehabilitacyjnych po zabiegu operacyjnym powinno być dążenie do jak najszybszej pionizacji pacjenta. Postępowanie rehabilitacyjne rozpoczyna się już pierwszego dnia po zabiegu i obejmuje ono przede wszystkim:

  • ćwiczenia izometryczne mięśnia czworogłowego uda,
  • ćwiczenia izometryczne mięśni pośladkowych – w zależności od zastosowanego dojścia operacyjnego,
  • ćwiczenia oddechowe,
  • ćwiczenia przeciwzakrzepowe,
  • w przypadku endoprotezoplastyki konieczne jest zwrócenie uwagi na prawidłowe ustawienie kończyny – zakazane jest przywodzenie kończyny oraz ruchy rotacyjne w stawie biodrowym, w celu zabezpieczenia pacjenta przed zwichnięciem protezy.

W drugiej dobie po zabiegu następuje pionizacja pacjenta z wykorzystaniem balkonika lub kul łokciowych i rozpoczęcie procesu reedukacji chodu.

W zależności od typu złamania (stabilne, niestabilne) oraz rodzaju wykonanej procedury operacyjnej, zalecany jest chód markowany trójtaktowy z częściowym obciążeniem lub całkowitym odciążeniem kończyny dolnej (w przypadku złamań niestabilnych).

Ponadto do postępowania rehabilitacyjnego wdrażane są także ćwiczenia czynne dla stawu skokowego i kolanowego, ćwiczenia w odciążeniu stawu biodrowego oraz ćwiczenia w zamkniętych łańcuchach kinematycznych. Działania te powinny być prowadzone do 6 doby pooperacyjnej.

7 doba po zabiegu to czas kiedy intensywność ćwiczeń zdecydowanie wzrasta, wzrastają także zakresy ruchomości podczas ćwiczeń. Do postępowania rehabilitacyjnego wprowadzane są ćwiczenia czynne stawu biodrowego.

Oprócz tego stopniowo wprowadza się do chód z większym obciążeniem kończyny, rezygnując z pomocy ortopedycznych (chód z jedną kulą). Pacjentom zaleca się regularne spacery na krótkich i średnich dystansach.

Ten etap trwa do około 12 tygodnia (3 miesiące) od zabiegu operacyjnego.

Rehabilitacja powinna trwać do momentu uzyskania przez pacjenta w badaniach klinicznych i badaniach lokomocji wartości normatywnych. Pełne obciążenie kończyny dolnej ma miejsce około 12 tygodnia po zabiegu. Jest to również czas kiedy należy dążyć do wzrostu siły mięśniowej oraz odzyskiwania pełnego zakresu ruchu w operowanym stawie biodrowym.

Należy pamiętać, że program usprawniania pacjenta musi być w pełni zindywidualizowany, a podane ramy czasowe poszczególnych etapów rehabilitacji powinny wynikać z uzyskiwanych przez pacjenta rezultatów ćwiczeń i jego ogólnego stanu zdrowia.

Najczęściej zadawane pytania o złamanie szyjki kości udowej:

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *