Ból krzyża – jak mu zapobiegać?

Dobra wiadomość:Wiele problemów z kręgosłupem rozwiązuje się samo w ciągu kilku tygodni. Nieswoisty ból pleców leczy się głównie mobilizacją, a po konsultacji z lekarzem – lekami. Pomóc mogą także ćwiczenia wzmacniające mięśnie.

Każdy z nas może złagodzić codzienne obciążenie kręgosłupa i ustrzec się przed bólem.

  • Regularne ćwiczenia: już trzy umiarkowane 45-minutowe treningi w tygodniu polepszają nasze samopoczucie, wzmacniają układ odpornościowy i wzmacniają kondycję. Nieforsowne sporty, jak pływanie czy intensywny marsz, są szczególnie łagodne dla stawów.
  • Zdrowa dieta: zrównoważona dieta pomoże zadbać nam o zdrowie, zmniejszyć nadwagę i złagodzić obciążenie kręgosłupa.
  • Rozsądne podnoszenie: gdy podnosimy ciężkie przedmioty, powinniśmy zrobić przysiad i zamiast kręgosłupa powinniśmy obciążyć mięśnie nóg.
  • Prawidłowe noszenie: ciężkie przedmioty najlepiej jest nosić blisko przy ciele. Należy unikać obciążania tylko jednej ręki.
  • Bądź aktywny: Osoby spędzające długie godziny w pozycji siedzącej przy biurku powinny wykorzystywać każdą okazję, żeby się poruszać – na przykład, wchodzić po schodach zamiast wjeżdżać windą, rozmawiając przez telefon, co jakiś czas wstawać, a w porze lunchu pójść na spacer.

Ból kręgosłupa można leczyć różnymi metodami. Twój lekarz zadecyduje, czy możliwe jest leczenie zachowawcze (bez operacji), a w poważniejszych przypadkach, czy konieczny jest zabieg. Ból krzyża – jak mu zapobiegać? Ból krzyża – jak mu zapobiegać? Fizjoterapia i masaż: Podczas fizjoterapii przeprowadza się pod nadzorem specjalne ćwiczenia na kręgosłup. Mogą one pomóc odzyskać sprawność kręgosłupa, złagodzić napięcie i wzmocnić mięśnie tułowia. Masaże, terapia ultradźwiękami i elektroterapia mogą przyspieszyć gojenie się i złagodzić ból.Lekarz decyduje, które ćwiczenia są najlepsze dla danego pacjenta. Ćwiczenia fizjoterapeutyczne medi są odpowiednie dla wielu pacjentów.Pomagają na przykład wzmacniać kręgosłup i łagodzić ból.

Leki i maści: Leki lub maści przeciwbólowe i przeciwzapalne mogą pomóc złagodzić ból na krótki czasu. Zapobiegają też przybieraniu pozycji obronnej. Przed przyjęciem jakichkolwiek leków należy skonsultować się z lekarzem.

Pasy i ortezy wspierające kręgosłup to sprzęt medyczny przeznaczony do leczenia bólu mięśni, ścięgien, stawów i kręgosłupa. Idealnie dopasowują się do kształtów ciała i mogą złagodzić ból i zwiększyć mobilność. W zależności od charakteru dolegliwości używa się różnego rodzaju sprzętu medycznego.Pasy wspierające dolną część pleców mogą stabilizować kręgosłup i odciążyć odcinek lędźwiowy kręgosłupa. Sztywniejsze ortezy mogą prostować i stabilizować kręgosłup, zapewniając bardziej intensywne wsparcie i odciążenie. Taki sprzęt medyczny może kompensować ograniczenia fizyczne, by umożliwić zwiększoną aktywność i poprawę jakości życia. Ból krzyża – jak mu zapobiegać? https://www.medi-polska.pl/shop/out/pictures/generated/product/1/900_900_75/stabilizatora-kregoslup-lumbamed-basic-damska.jpg https://www.medi-polska.pl/shop/out/pictures/generated/product/2/900_900_75/stabilizatora-kregoslup-lumbamed-basic-meska.jpg Ból krzyża – jak mu zapobiegać? https://www.medi-polska.pl/shop/out/pictures/generated/product/1/900_900_75/stabilizatora-kregoslup-lumbamed-plus-emotion.jpg https://www.medi-polska.pl/shop/out/pictures/generated/product/2/900_900_75/stabilizatora-kregoslup-lumbamed-plus-emotion-image(1).jpg Ból krzyża – jak mu zapobiegać? https://www.medi-polska.pl/shop/out/pictures/generated/product/1/900_900_75/ortezy-kregoslup-lumbamed-facet-3.jpg https://www.medi-polska.pl/shop/out/pictures/generated/product/2/900_900_75/ortezy-kregoslup-lumbamed-facet-image-1.jpg Silne mięśnie wokół kręgosłupa chronią go przed zużyciem, napięciem mięśni i bólem. Bólowi kręgosłupa można zapobiegać dzięki regularnym ćwiczeniom fizycznym w naszej szkole, ze specjalnymi ćwiczeniami na kręgosłup i łagodnymi sportami, takimi jak pływanie lub intensywny marsz.Ten program ćwiczeń wzmacniających i rozciągających kręgosłup został tak opracowany, by można go było wykonać w około 20 minut. Najlepiej wykonywać go dwa lub trzy razy w tygodniu.Ważne: należy zapytać lekarza, czy którekolwiek z ćwiczeń jest dla Ciebie nieodpowiednie. Odkryj kojący efekt specjalnego masowania różnych miejsc ciała i grup mięśni. Jednym z celów metod rozluźniania mięśniowo-powięziowego** jest stymulacja krążenia w tkankach i tym samym poprawa jej napięcia. Niemieckie Towarzystwo Medycyny Osteopatycznej (DGOM e.V.) informuje: wszystkie mięśnie pokryte są tak zwaną powięzią. Powięzie na całym ciele są ze sobą połączone. Powięzie stymuluje się delikatnym naciskiem i naprężaniem. To poprawia krążenie i wyzwala reakcje, które normalizują napięcie tkanek.Z niewielkim wysiłkiem i dużą skutecznością ćwiczenia rozluźniania mięśniowo-powięziowego możesz wykonywać sam z BLACKROLL® MINI.

Odkryj kojący efekt specjalnego masowania małych powierzchni ciała i grup mięśni: dzięki temu złagodzisz napięcie mięśniowe i wspomożesz proces gojenia po kontuzjach. Wałek do masażu jest tak mały i poręczny, że zmieści się w każdej torbie.

W razie potrzeby zadbaj o wsparcie pleców z pasami i ortezami wspierającymi kręgosłup od medi

Wybór pasów i ortez wspierających kręgosłup od medi oznacza sprzęt medyczny dopasowany do konkretnych dolegliwości. Pacjenci chwalą produkty medi, ponieważ są wygodne w noszeniu, wykonane z przyjaznych dla skóry i oddychających materiałów i dostępne w różnych rozmiarach – dzięki temu każdy może znaleźć odpowiedni pas lub ortezę dla siebie.

Dzięki  przemyślanym szczegółom, takimi jak praktyczne pętle czy wyjątkowo miękkie brzegi, wszystkie produkty medyczne medi są proste w obsłudze i nie uciskają na skórę, nawet jeśli są noszone przez dłuższy czas.Napięte, nadwyrężone czy naciągnięte – dolna część kręgosłupa jest szczególnie narażona na ból i urazy.

Pomocne okazują się wtedy pasy i ortezy wspierające kręgosłup – pomogą go ustabilizować, złagodzić napięcie mięśniowe i ból przy poruszaniu się. Produkty medi osiągają te pozytywne efekty dzięki swoim wielowymiarowym trybom działania. Stabilizują odcinek lędźwiowy kręgosłupa, łagodzą ból i zwiększają mobilność.

Mogą także zapobiec dalszej utracie masy mięśniowej, zwanej „zanikiem mięśni”.

* Klein, Dr Christoph (2014): Ortopedia dla pacjentów. Zrozumienie medycyny. [Orthopaedics for patients. Understanding medicine.] Remagen: Published Michels-Klein, str. 277.** Angielskie słowo „myofascial” (mięśniowo-powięziowe) pochodzi od „myo” (mięśnie) i „fascial” (powięź).

Lekarze definiują powięź jako struktury tkanki łącznej, otaczające mięśnie i organy.

Ból krzyża – jak mu zapobiegać?
Ból krzyża – jak mu zapobiegać?
Ból krzyża – jak mu zapobiegać?

Ostry ból kręgosłupa. Jak sobie z nim radzić?

Ból kręgosłupa zdarza się każdemu. Oczywiście lepiej mu zapobiegać niż leczyć, ale jeśli już należysz do grupy osób mogących powtórzyć słynne powiedzenie „mądry Polak po szkodzie” i właśnie Cię połamało to na pewno nie pocieszy Cię stwierdzenie, że należysz do większości społeczeństwa.

Co zrobić gdy w chwili zapomnienia o prawidłowej postawie czy utrzymaniu neutralnego ustawienia kręgosłupa przy schylaniu się nagle poczujesz ostry ból w dolnej części pleców, kładący Cię już nie tylko na łopatki, ale i na cztery litery? Czy powinieneś się tym martwić?

Rozważmy kilka najczęstszych sytuacji.

Ból krzyża – jak mu zapobiegać?

Ile masz lat?

Bardzo wielu moich pacjentów z bólami kręgosłupa lędźwiowego to osoby młode. Codzienna praca fizyczna, szarpnięcie ciężkiego przedmiotu, czy po prostu zasiedzenie w pracy skutkujące nagłym bólem to u fizjoterapeuty chleb powszedni.

W grupie osób przed pięćdziesiątką nagłe bóle pleców występują najczęściej w dwóch wersjach. Ta lepsza to bardzo silne dolegliwości pojawiające się stricte w okolicy samego kręgosłupa i ewentualnie delikatnie promieniujące do pośladka lub nogi. Jest to tak zwany ból pochodzenia pierścieniowego.

Jeśli nie masz szczęścia i Twoje plecy naprawdę chcą Ci dopiec to pojawi się u Ciebie ból omijający kręgosłup (wydawałoby się to korzystnym objawem) i promieniujący od razu w okolice kolana, łydki lub stopy. Jest to tak zwany ból jądrowy. Oba wymienione przypadki są skutkiem uszkodzenia krążka międzykręgowego (dysku).

Żeby łatwiej uzmysłowić Ci to rozróżnienie porównajmy wspomniany dysk do kuli ziemskiej.

Ból krzyża – jak mu zapobiegać?Budowę krążka międzykręgowego można porównać do struktury kuli ziemskiej.

Nasza planeta, podobnie jak krążek międzykręgowy, również ma jądro ziemi i warstwy zewnętrzne, które to jądro trzymają (nie jestem geologiem, ale tak właśnie sobie to wyobrażam). W momencie np.

: trzęsienia Ziemi określona część planety zostaje zniszczona, ale nie skutkuje to globalnym spustoszeniem.

Pomyśl teraz co stałoby się gdyby skorupa ziemska pękła, a jądro wylałoby się na zewnątrz? Prawdopodobnie czekałaby nas niezła masakra. Podobnie jest z dyskiem.

Ból pierścieniowy wiąże się z pękaniem tak zwanych pierścieni włóknistych, utrzymujących galaretowate jądro wewnątrz dysku. Jest to ostrzeżenie, że może być gorzej.

Ból jądrowy zaś to już finalne stadium Twojego lekceważenia pierwszych objawów. Jądro dysku wydostaje się na zewnątrz i mamy niezłą destrukcję.

Ból krzyża – jak mu zapobiegać?

Po lewej: niezniszczony krążek międzykręgowy z jądrem miażdżystym wewnątrz. Po prawej: znaczne uszkodzenie dysku. Jądro wylewa się poza pierścienie włókniste, powodując ucisk na korzeń nerwowy.

Osoby starsze.

Mam nadzieję, że osoby po pięćdziesiątce nie będą miały mi za złe, że nazywam je „starszymi”. Jest to tylko swego rodzaju ułatwienie. Przecież wszyscy wiedzą, że masz tyle lat, na ile się czujesz.

Wracając do tematu osób po pięćdziesiątym roku życia to w tej grupie wiekowej najczęściej zdarzają się bóle pochodzenia pierścieniowego. O dziwo rehabilitacja w tych przypadkach daje zazwyczaj dużo szybsze efekty niż u osób młodych, choć zdarzają się wyjątki od reguły.

Inną kwestią są osoby ze zdiagnozowaną osteoporozą, prowadzącą na przykład do patologicznych złamań kręgów nawet przy niewielkim dźwignięciu czy schyleniu. Tu bóle również mogą być podobne, ale leczenie przebiega całkiem inaczej i nie rozpoczyna się od fizjoterapeuty.

Pierwsza pomoc.

Co zrobić kiedy już nasz kręgosłup wszczął bunt przeciwko jego złemu traktowaniu i pojawił się nagły, przeszywający ból, który nie przechodzi samoczynnie?

Jeśli masz swojego zaufanego fizjoterapeutę to powinien to być kontakt zapisany w Twoim telefonie w zakładce „ulubione”. Szybka diagnoza, prawidłowa ocena dolegliwości oraz działanie uśmierzające ból i zazwyczaj już po kilku wizytach wracasz do „żywych”, chodzących z wyprostowanymi plecami .

You might be interested:  Wypadanie włosów – jakie badania zrobić i poznać przyczynę łysienia?

W mojej ocenie najskuteczniejszymi technikami fizjoterapii w takich przypadkach są manipulacje (to potoczne „nastawianie”) oraz rozluźnianie napinających się automatycznie tkanek miękkich okolicy kręgosłupa.

PAMIĘTAJ! Tego typu terapię powinni wykonywać tylko dobrze przeszkoleni FIZJOTERAPEUCI, TERAPEUCI MANUALNI po studiach. NIGDY nie korzystaj z usług „kręgarzy” i innych magików, którzy wyssaną z palca wiedzę przekazują sobie z pokolenia na pokolenie. Zrób to dla własnego bezpieczeństwa.

Terapia manualna powinna być również wsparta środkami przeciwzapalnymi, zmniejszającymi tworzący się stan zapalny tkanek dookoła dysku.

Przestrzegam przy okazji przed byciem „twardzielem”, który na pewno poradzi sobie bez tabletek.

Aplikując sobie lek przeciwzapalny w przypadku ostrego bolu (najlepiej skonsultowany z lekarzem) pieczesz dwie pieczenie przy jednym ogniu. Zmniejszysz zapalenie, co pośrednio wpłynie na zmniejszenie dolegliwości bólowych.

Można wesprzeć się również zabiegami fizykoterapeutycznymi. Tu zdecydowanie nie polecam chłodzenia. Kręgosłup za nim nie przepada. Lubi za to delikatne prądy np.: TENS, laser czy pole magnetyczne. Nie zaszkodzi, a może da pozytywny efekt.

Co w domu?

Jesli nie masz możliwości skorzystania z opieki medycznej w postaci lekarza i fizjoterapeuty też musisz sobie jakoś radzić. Tu również polecam niesterydowe leki przeciwzapalne bez recepty (NLPZ) na pierwszy rzut.

Większość osób w ostrym stanie porusza się bardzo kiepsko i automatycznie przyjmuje postawę: „leżę i pachnę, bo jak się ruszam to boli”. Nic bardziej mylnego. To właśnie w fazie ostrej Twój kręgosłup potrzebuje ruchu, ponieważ zwiększy on przepływ krwi i pozwoli zniwelować obrzęk w okolicy dysku.

Oczywiście nie ma to być 15 kilometrów biegania, czy półtorej godziny na siłowni, bo w końcu ciężko Ci się podnieść z łóżka (jeśli po długich walkach w bólu w ogóle uda Ci się na nim położyć). Mowa tu o delikatnych ruchach skrętnych tułowia w kierunku, w którym nie odczuwasz bólu.

Staraj się przynajmniej naprzemiennie napinać i rozluźniać mięśnie brzucha i kręgosłupa lub spróbuj wykonać kilka niewielkich przeprostów kręgosłupa (15 ruchów bez bólu co 30min).

Ból krzyża – jak mu zapobiegać?

Kilka rotacji tułowia leżąc na stronie niebolesnej pozwoli dokrwić okolicę uszkodzonego dysku.

Jeśli ból uniemożliwia Ci praktycznie każdą aktywność spróbuj znaleźć sobie pozycję niebolesną lub najmniej bolesną. Zazwyczaj jest to tak zwane ułożenie embrionalne, czyli w skuleniu tułowia. Dobrym pomysłem jest również wykorzystanie wałka (np. zrobionego z ręcznika lub poduszki) w okolicy talii leżąc na boku niebolesnym oraz poduszki pomiędzy kolanami.

Ból krzyża – jak mu zapobiegać?

Pozycja “embrionalna” na boku niebolesnym z wałkiem pod talią oraz poduszką między kolanami zazwyczaj przynosi dużą ulgę w bólu.

Większość bóli ostrych stopniowo wycofuje się samoczynnie po kilku dniach. Praktycznie wszystkie wracają ze zdwojoną siłą jeśli nie jest usunięta ich przyczyna leżąca w złym funkcjonowaniu kręgosłupa. NIGDY nie lekceważ ostrego epizodu bólowego kręgosłupa i ZAWSZE konsultuj go z fizjoterapeutą lub lekarzem. Inaczej będzie się on pojawiać coraz częściej i coraz mocniej.

Źródła zdjęć: www.kosmita.ofp.pl, www.fizjoterapeutom.pl

Leczenie bólu kręgosłupa | Rezonans magnetyczny Warszawa – prywatna pracownia REX Medica – Warszawa

Ból kręgosłupa jest jedną z najczęściej spotykanych dolegliwości. Według danych publikowanych przez WHO i GUS, u blisko 50% mężczyzn stwierdza się dolegliwości bólowe dolnego odcinka kręgosłupa (bóle krzyża).

Pozostała część dolegliwości dotyczy odcinka szyjnego i piersiowego. Odmiennie dane te kształtują się u kobiet, ponieważ aż 60% dotyczy dolnego segmentu kręgosłupa.

W obydwu przypadkach, na podstawie powyższych danych, przewlekłość dolegliwości gwałtownie rosła po 50. roku życia.

Dlaczego boli?

Zbudowany z 33 kręgów w 5 odcinkach – szyjnym, piersiowym, lędźwiowym, krzyżowym i ogonowym – nie tylko stanowi oparcie dla ciała i umożliwia ruchy, ale tworzy także doskonałe rusztowanie dla stawów i więzadeł, a dzięki dyskom amortyzuje obciążenia i wstrząsy podczas chodzenia, biegania czy uprawiania sportów.

Niestety, coraz mniej aktywne życie spowodowane w większości pracą biurową i wygodnictwem w znaczący sposób osłabia nasz kręgosłup, układ kostny i mięśnie, z czasem doprowadzając do przedwczesnej degeneracji elementów struktury, co zwiększa podatność na urazy i kontuzje.

Kiedy pojawia się ból,  może wskazywać zarówno na przejściowe przeciążenie spowodowane stresem oraz napięciem mięśni, jak i na zmiany w całej osi lub jej strukturze. W przypadku osób młodych, w wieku około 40 lat, problem zwykle dotyczy dysku (krążek międzykręgowy).

“Wypadnięcie dysku” wskutek urazu czy zwyrodnień powoduje ucisk na nerwy i ostry lub przewlekły ból, a schorzenie najczęściej dokucza w odcinku lędźwiowym. Innym źródłem bólu są zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa oraz stawu biodrowo-krzyżowego.

Ból – rodzaje i przyczyny:

  • bóle przeciążeniowe – wynikające z ciężkiej, codziennej pracy, z systematycznego uprawiania dyscypliny sportu lub wykonywanego zawodu – tzw. „przedwczesne zużycie materiału”,
  • styl życia – długotrwała praca biurowa związana z pracą przy komputerze (brak aktywnego ruchu i osłabienie siły mięśniowej – „lenistwo”,
  • wzmożone napięcie mięśniowe – bóle związane z codziennym stresem wywołującym nadmierne napięcia mięśniowe i ból uniemożliwiający podjęcie aktywności ruchowej – „błędne koło”,
  • postawa ciała – wrodzona lub nabyta, np. skrzywienie kręgosłupa lub zmiany fizjologii kręgosłupa,
  • ból u kobiet ciężarnych – wywołany nadmiernym, okresowym obciążeniem kręgosłupa prowadzącym do zmian fizjologicznych, np. zmiana ośrodka ciężaru ciała i zmiana w obrębie odcinka lędźwiowego kręgosłupa,
  • choroba krążka międzykręgowego, tzw. dyskopatia – nadmierny ucisk krążka międzykręgowego na korzenie nerwowe wywołujący drętwienie oraz dyskomfort bólowy,
  • zmiany zwyrodnieniowe – ostatnia faza choroby ostrej przechodzącej w fazę podostrą i finalnie przewlekłą,
  • urazy – mechaniczne prowadzące do uszkodzenia kości kręgosłupa i destabilizacji, np. złamanie kompresyjne,
  • osteoporoza – częsta u kobiet w okresie menopauzy, wywołująca dolegliwości bólowe i niekiedy nawet złamania,
  • otyłość i nadwaga,
  • choroby nowotworowe – charakterystyczne dla zaawansowanej fazy choroby, tzw. czynne bóle pojawiające się szczególnie w porze nocnej.

Diagnostyka i leczenie bólu kręgosłupa

Przed rozpoczęciem leczenia dolegliwości bólowych niezbędna jest właściwa diagnostyka. Celem diagnostyki jest wskazanie źródła bólu, a precyzyjne rozpoznanie pozwala na podjęcie skutecznej terapii.

W Centrum Rezonansu Magnetycznego Rex Medica blisko 80% przypadków diagnozowanych jest dzięki badaniom z zastosowaniem MRI.

Pozwala to na możliwość szybkiego wykrycia zmian w dyskach, w stawach kręgosłupa oraz w jego tkankach i zastosowanie odpowiedniej terapii, którą oprócz farmakoterapii, leczenia zachowawczego (fizjoterapeutycznego), leczenia małoinwazyjnego lub operacyjnego wspomaga m. in.:.

  • Orthokine – w przypadku przewlekłych zespołów bólowych kręgosłupa pochodzenia przeciążeniowo-zwyrodnieniowego problem bólu pleców można przezwyciężyć biologiczną metodą z użyciem krwi pacjenta. Specjalnie przygotowana uzyskuje postać osocza, które podane blokuje reakcje zapalne i ból,
  • Termolezja – innowacyjna metoda termokoagulacji czuciowych zakończeń nerwowych, czyli zwalczania przewlekłego bólu kręgosłupa z użyciem prądu elektrycznego o częstotliwości fal radiowych. Metodę stosuje się w przypadku, gdy leczenie zachowawcze nie przynosi rezultatów lub istnieją przeciwwskazania do leczenia operacyjnego.

Profilaktyka – lepiej zapobiegać niż leczyć

Leczenie bólu kręgosłupa jest złożone i długotrwałe z uwagi na późniejszą rehabilitację. Pamiętajmy jednak, że żadnego bólu nie powinno się ignorować, ponieważ zawsze sygnalizuje poważniejsze problemy.

Nie warto również odkładać wizyty u lekarza, zwłaszcza kiedy ból nie mija po zastosowaniu doraźnego leczenia i sporadycznie doświadczamy braku czucia w palcach lub kończynach.

W związku z tym, że nie wszystkie tego typu objawy oraz ból muszą wskazywać na kręgosłup, konsultacja specjalisty pozwoli wskazać źródło i określić ścieżkę dalszego postępowania.

Zanim jednak do tego wszystkiego zostaniesz niejako przez ból zmuszony, warto mu zapobiegać i zawczasu stosować świadomą profilaktykę pracy przy komputerze, dbać o kręgosłup, który lubi ruch, a w razie wątpliwości czy potrzeby skorzystać z kompetencji fizjoterapeuty.

Pamiętaj!

  • utrzymuj prawidłową postawę i masę ciała,
  • bądź aktywny fizycznie,
  • zmień swój styl życia,
  • śpij na średniej twardości materacu i łóżku odpowiedniej szerokości,
  • nie podejmuj samodzielnego leczenia farmakologicznego i nie korzystaj z usług niewykwalifikowanych osób oraz niekonwencjonalnych metod leczenia.

Wissenswertes über Rückenschmerzen

Obecnie ból pleców stanowi powszechny problem. Ból ten może być spowodowany przez wiele czynników, na przykład brak ćwiczeń lub nieprawidłowa postawa. Nasze ciała i plecy są stworzone do ruchu i ćwiczeń. Kręgosłup i inne części naszego ciała zaczynają się jednak buntować, gdy je nadwyrężamy.

Najczęstszą przyczyną bólu pleców są spięte mięśnie lub choroba zwyrodnieniowa stawów kręgosłupa. Ważne jest, by bólu pleców nie lekceważyć.

Jeśli nie poświęcimy mu odpowiedniej uwagi, pozornie niegroźne napięcie mięśniowe może doprowadzić do ostrego bólu pleców. Objawy mogą niekiedy zaatakować cały kręgosłup, od kręgów lędźwiowych po szyjne.

Ucisk nerwów w plecach może powodować ból promieniujący do rąk, dłoni czy nóg.

Osoby cierpiące na przewlekły ból pleców automatycznie przyjmują najwygodniejszą dla siebie postawę. Niestety zwykle ogranicza ona ich mobilność i prowadzi do nasilenia objawów. W przypadku długotrwałego bólu pleców kluczowy jest zatem wybór odpowiedniej metody leczenia.
 

Ból może się pojawić się w każdym odcinku kręgosłupa, najczęściej jednak dotyczy dolnej części kręgosłupa. Średnia częstość występowania bólu w okolicy lędźwiowo-krzyżowej kręgosłupa wynosi 11,9%, a w przypadku okolicy szyjnej kręgosłupa częstość ta wynosi 4,9%¹. Ból pleców to jedna z głównych przyczyn niezdolności do pracy.

Bóle pleców mogą być bardzo różnorodne. Ich rodzaj zależy od wielu czynników, takich jak przyczyna wystąpienia, czas trwania, dotkliwość czy zróżnicowanie objawów. Bóle pleców możemy podzielić na:

  • Ogólny ból pleców, którego przyczyn nie da się określić podczas badania lekarskiego
  • Ból pleców o konkretnej przyczynie, którego źródłem jest na przykład kręgosłup lub inne części ciała (mięśnie albo krążki międzykręgowe)
You might be interested:  Zwichnięcie rzepki – przyczyny, objawy, badania, leczenie, operacja, rehabilitacja, powikłania

Lekarze wyróżniają także ostry, podostry i przewlekły ból pleców. Ból zaliczany do pierwszej z tych kategorii nie trwa zazwyczaj dłużej niż sześć tygodni. Jego objawy zwykle ustępują samoczynnie. Objawy podostrego bólu pleców potrafią utrzymywać się ponad sześć tygodni. Ból, który trwa dłużej niż dwanaście tygodni, określany jest jako ból przewlekły.

Stawiając diagnozę, lekarz ma do dyspozycji wiele metod umożliwiających określenie przyczyny i skali problemu. W pierwszej kolejności przeprowadzany jest szczegółowy wywiad lekarski, podczas którego lekarz zadaje pacjentowi różne pytania. Mogą one dotyczyć:

  • Miejsca występowania bólu
  • Promieniowania bólu (do określonych części ciała)
  • Czasu trwania dolegliwości
  • Rozwoju schorzenia i poprzednich przypadków wystąpienia bólu
  • Dotychczasowego leczenia i jego wyników
  • Momentu pojawienia się bólu i wykonywanych wtedy czynności
  • Powiązanych objawów

W zależności od postawionej diagnozy i wskazanej przyczyny bólu pleców lekarz zaleci odpowiednie leczenie.

Sposoby leczenia bólu pleców

Niektóre rodzaje bólu pleców wymagają przeprowadzenia operacji chirurgicznej. Jeśli jednak nie uda się wskazać konkretnych przyczyn bólu, lekarze zalecą zwykle podjęcie leczenia objawów. Stosuje się zarówno leczenie farmakologiczne, jak i niefarmakologiczne.

Do najpopularniejszych metod niefarmakologicznych zaliczamy:

  • Masaże
  • Termoterapię
  • Fizjoterapię
  • Terapię ruchową i uprawianie sportu
  • Terapię relaksacyjną (np. trening autogenny)

Jeśli pacjent cierpi na ból pleców o nasileniu słabym lub umiarkowanym, który utrudnia mu normalne funkcjonowanie, może sięgnąć po środki przeciwbólowe, takie jak tabletki Aspirin® Pro. Leki powinny być jednak traktowane wyłącznie jako metoda wspomagająca, której celem jest umożliwienie pacjentowi powrotu do normalności. Należy je stosować tylko przez krótki czas.

Pacjent powinien brać czynny udział w procesie leczenia. Niezależnie od tego, czy odczuwa ból pleców, szyi czy też ramion, powinien unikać przybierania nieprawidłowej postawy.

Postawa taka może zwiększyć napięcie mięśni i jeszcze bardziej przyczynić się do nasilenia bólu. Należy unikać również zbyt długiego leżenia w łóżku. Warto natomiast podjąć aktywność fizyczną.

Jeśli ból to umożliwia, zaleca się wykonywanie lekkich ćwiczeń fizycznych.

Sposoby na ból pleców

Aby zmniejszyć napięcie mięśniowe, lekarz może zalecić pacjentom masaże zdrowotne. Przed rozpoczęciem takiego masażu nie zapomnij poinformować masażysty o swoich objawach. Upewnij się też, że wybrany masażysta posiada odpowiednie kwalifikacje.

Oprócz podjęcia konkretnych terapii możesz też sięgnąć po inne sposoby. Ponieważ ból pleców często spowodowany jest napięciem mięśni, uśmierzyć go może rozluźnianie napiętych mięśni za pomocą ciepła. Aby to zrobić możesz:

  • Owinąć bolące miejsce wełnianym szalikiem lub tkaniną
  • Wziąć gorący prysznic lub kąpiel, by rozluźnić mięśnie
  • Oświetlać bolące miejsce lampą na podczerwień przez dziesięć do dwudziestu minut
  • Użyć termoforu

Najczęstsza przyczyna bólu pleców

Ćwiczenia

Wzmocnij plecy i mięśnie brzucha

Diagnoza

Zasięgnij porady lekarza

Jeśli żadna z metod nie przynosi rezultatów, pacjenci często szukają innych sposobów na problemy z plecami. W wielu przypadkach zależy im na jak najszybszym uśmierzeniu bólu. Leki przeciwbólowe oparte na kwasie acetylosalicylowym, takie jak Aspirin® Pro, Aspirin® Musująca, czy też Aspirin® Effect, mogą pomóc w przypadku wystąpienia ostrego bólu pleców.

Zapobieganie bólowi pleców

Aby zapobiec pojawieniu się napięcia mięśniowego, możesz zastosować odpowiednie środki zapobiegawcze. Pilnuj odpowiedniej pozycji ciała w miejscu pracy.

Jeśli spędzasz dużo czasu w pozycji siedzącej, rób sobie przerwy na rozprostowanie lub krótki spacer. Upewnij się, że Twoje miejsce pracy jest przyjazne Twoim plecom.

Dopasuj wysokość biurka i krzesła do swojego ciała.

Na ostry ból pleców stosuj terapie ciepłem lub masaże, bądź wspomagaj się lekami np. Aspirin® Pro.

Wykonuj regularnie ćwiczenia na plecy i krękosłup, aby rozluźnić napięte mięśnie oraz je wzmocnić. Dzięki temu zapewnisz mięśniom niezbędną stabilność i elastyczność.

Nie zapominaj też o mięśniach brzucha. Znacząco wpływają one na stabilność kręgosłupa.

Innowacyjna Aspirin® Pro, musująca Aspirin® C czy saszetki Aspirin® Complex Hot? Który produkt będzie dla mnie odpowiedni?

Ból kręgosłupa | diagnoza, leczenie

Wyróżniamy dwie przyczyny bólu kręgosłupa: mechaniczną i chemiczną. Ból kręgosłupa o podłożu mechanicznym jest główną przyczyną problemów z kręgosłupem. Aktualne badania naukowe donoszą że 97-98 % bólów kręgosłupa spowodowana jest czynnikami mechanicznymi.

Znaczna część tych dolegliwości (nawet do 90%) spowodowana jest uszkodzeniem krążka międzykręgowego. Powodem takiego bólu może być wykonanie nagłego ruchu bądź dźwignięcie ciężkiego przedmiotu. W takim przypadku Pacjent może odczuwać ból kręgosłupa z możliwością promieniowania np. do kończyny.

Występuje również zespół dolegliwości który spowodowany jest przeciążeniem, a co za tym idzie utratą elastyczności oraz prawidłowej ruchomości tkanek przykręgosłupowych. Przyczyną takiego bólu może być wcześniejszy uraz, zabieg operacyjny, bądź przebyty epizod uszkodzenia krążka międzykręgowego, jak również siedzący tryb życia oraz jednostajna pozycja w ciągu dnia.

Ostatni zespół bólowy kręgosłupa to zespół posturalny, który dotyczy głównie ludzi młodych; spowodowany błędnym nawykiem postawy.

Ból kręgosłupa o podłożu chemicznym charakteryzuje się stałością objawów. Pacjent z takim bólem ma problem ze znalezieniem pozycji, w której odczuwa ulgę, a każdy ruch nasila dolegliwości. Dodatkowo mogą wystąpić objawy takie jak: obrzęk, zaczerwienienie oraz podwyższona temperatura bolesnej okolicy kręgosłupa.

Zespół bólowy kręgosłupa – podział

  • Jeśli ból kręgosłupa, potocznie określany przez pacjentów jako ból pleców, pojawił się nagle lub od pierwszych symptomów do rozwinięcia się dużego bólu minęło niewiele czasu to mamy do czynienia z bólem ostrym.
  • Jeśli dolegliwości rozwijały się w czasie, początkowo występowały co jakiś czas, następnie z rosnącym nasileniem zaczęły występować codziennie to mamy do czynienia z bólem przewlekłym.

Ból kręgosłupa – odcinek lędźwiowo-krzyżowy kręgosłupa

Ból kręgosłupa lędźwiowego najczęściej jest następstwem przyczyn mechanicznych.

Są wśród nich statyczne przeciążenia kręgosłupa wynikające z pracy w pozycjach niekorzystnych lub nagłe przeciążenia dynamiczne.

Ból odcinka lędźwiowego jest fizjologiczną reakcją organizmu na przekroczenie dopuszczalnego zakresu ruchu lub wykonywania pracy ze zbyt dużym obciążeniem, zapobiegając przed jego uszkodzeniem.

Dyskopatia odcinka lędźwiowego kręgosłupa

Bóle kręgosłupa lędźwiowego w 60-80% związane są z dyskopatią i najczęściej występują u osób pomiędzy 30 a 50 rokiem życia.

Jest to rodzaj przepukliny krążka międzykręgowego (dysku) polegającej na rozerwaniu zewnętrznej warstwy krążka i jego uwypukleniu się na zewnątrz powodując ucisk nerwów, mięśni i naczyń krwionośnych.

Bezpośrednią przyczyną dyskopatii może być gwałtowny ruch zgięciowy lub zgięciowy z dodatkową rotacją, co przemieszcza jądro miażdżyste ku tyłowi, wywołując pęknięcie.

Dyskopatia najczęściej ma jednak przebieg długotrwały z okresami zaostrzenia dolegliwości, co wpływa na leczenie kręgosłupa. Wspomniany ucisk korzenia nerwowego wywołuje tzw. rwę kulszową. Jest to bardzo nieprzyjemne uczucie ostrego bólu przeszywającego nogę. Ból jest tak silny, że ciężko jest się pacjentowi wyprostować, dodatkowo pacjent często ma uczucie drętwienia nogi.

Zmiany zwyrodnieniowe a ból odcinka lędźwiowego kręgosłupa

Zmiany zwyrodnieniowe najczęściej pojawiają się z wiekiem, szczyt choroby przypada na 50-60 rok życia. Przyczyną może być zmniejszenie aktywności fizycznej i idące za tym osłabienie mięśni stabilizujące kręgosłup.

Dochodzi wówczas do przeciążenia kręgów i tkanek kręgosłupa, które nie są przyzwyczajone do forsownych przeciążeń statystycznych (siedzący tryb życia).

Dolegliwości bólowe mają charakter stały lub przerywany i nasilają się podczas ruchu lub przy długotrwałym staniu.

Jeśli zmiany zwyrodnieniowe nie są znacznie nasilone, możliwe jest ich leczenie w sposób zachowawczy. Opiera się głównie na rehabilitacji ruchowej oraz edukacji odnośnie koniecznych zmian w codziennym funkcjonowaniu i dbaniu o zdrowy kręgosłup. Również tutaj możliwe jest wspomaganie procesu rehabilitacji przez wykonanie terapeutycznego ostrzyknięcia.

Bóle kręgosłupa a zmiany przeciążeniowe kręgosłupa

Jest to jedna z częstszych przyczyn wpływających na przewlekłe bóle kręgosłupa. Jest połączeniem przeciążeń mięśni, więzadeł i krążków międzykręgowych w wyniku ciężkiej pracy fizycznej, uprawiania sportu lub przybierania niewłaściwych pozycji.

Dolegliwości bólowe czasem ujawniają się nie w obrębie kręgosłupa, a w odległych częściach ciała. W zależności od czynników i nasilenia mogą być bardzo zróżnicowane. Jednak zawsze powinny być sygnałem ostrzegawczym.

Leczenie kręgosłupa zawsze wymaga konsultacji u specjalisty.

Kręgoszczelina i kręgozmyk

Kręgoszczelina to przerwanie ciągłości kręgu. Występuje najczęściej u osób młodych, aktywnych sportowo. Dolegliwości bólowe są miejscowe, z reguły nasilone bardziej po jednej stronie. W przypadku kiedy dojdzie do przesunięcia kręgu leżącego powyżej do przodu w stosunku do kręgu leżącego poniżej, mamy do czynienia z kręgozmykiem.

You might be interested:  Ropa w gardle – przyczyny ropnej wydzieliny w gardle

Jego powstanie może mieć miejsce na podstawie wcześniejszej kręgoszczeliny lub ze względu na znaczną niestabilność w przebiegu zmian zwyrodnieniowych. Typowym objawem jest ból kręgosłupa lędźwiowego, często określany przez pacjentów jako ból krzyża. Zarówno w jednym, jak i drugim schorzeniu istnieje możliwość leczenia rehabilitacyjnego.

Szczególnie w przypadku kręgoszczeliny liczy się postawienie jak najszybszego rozpoznania, kiedy to defekt kostny ma możliwość spontanicznego wygojenia się.

W przypadku kiedy leczenie kręgosłupa w formie zachowawczej nie przynosi efektu, możemy wykonać operacyjne zespolenie cieśni kręgu (miejsce powstawania kręgoszczeliny) lub stabilizację kręgosłupa objętego kręgozmykiem.

Ból kręgosłupa szyjnego

Ból kręgosłupa szyjnego jest na drugim miejscu pod względem liczby występowania dolegliwości bólowych kręgosłupa. Coraz częściej skarżą się na nie osoby prowadzące siedzący tryb życia, a przede wszystkim pracujące w pozycji siedzącej.

Schorzenie to dotyczy najczęściej szwaczek, pracowników laboratoryjnych pracujących przy mikroskopach, a także osób obsługujących stanowiska komputerowe. Ma to związek z długotrwałym przebywaniem w pozycji statycznej, brakiem aktywności fizycznej, gdzie kręgosłup jest w nieprawidłowej pozycji w czasie wykonywania codziennych czynności.

Dlatego tak ważne jest zwracanie uwagi na prawidłową pozycję głowy i utrzymywanie właściwej postawy ciała.

Długotrwałe obciążenia mogą prowadzić do dyskopatii odcinka szyjnego, co stanowi prawie połowę wszystkich przyczyn bólowych tej części kręgosłupa. Zespół bólowy odcinka szyjnego może występować pod różną postacią: ból, tkliwość, zwiększone napięcie mięśni, sztywność, a nawet unieruchomienie.

Czasem odczuwalne są dolegliwości towarzyszące: ból pleców, ból okolicy szyi, ból między łopatkami, migrena, ból szczęki i okolicy uszu, zaburzenia wzroku.

Schorzenie okolicy szyi określane jest jako interdyscyplinarne, gdyż leczeniem mogą zajmować się ortopedzi, neurolodzy, reumatolodzy, czy fizjoterapeuci.

Kręgosłup w odcinku szyjnym podatny jest na zmiany degeneracyjne, a to za sprawą jego dużej ruchomości i podatności na obciążenia. Bóle mogą mieć postać ostrą, związaną ze stanem zapalnym bądź uszkodzeniem, a także postać przewlekłą, związaną ze zmianami zwyrodnieniowymi tzw. zwyrodnienie kręgosłupa szyjnego.

Zespół bólowy kręgosłupa odcinka szyjnego może być również związany ze złym stanem emocjonalnym. Sytuacje stresowe powodują nadmierne napięcie okolicy karku i barków powodując ich ból. Osoby z depresją lub problemami psychicznymi mogą uskarżać się na stany przewlekłe, trudne do leczenia.

  • Spondyloza szyjna W wyniku starzenia się tkanek dochodzi do spondylozy szyjnej, czyli zmian zwyrodnieniowych kręgów, krążków międzykręgowych, chrząstek stawowych oraz stawów międzywyrostkowych. Jest to proces przewlekły, trwający wiele lat, na który składa się suma wszystkich urazów i przeciążeń.
  • Radikulopatia szyjnaJest to zespół dolegliwości bólowych związany z uciskiem na korzeń nerwowy. Radikulopatia wywołuje uczucie drętwienia i osłabienia z możliwym niedowładem kończyny górnej. Charakterystyczne dla rwy ramiennej jest ból kręgosłupa szyjnego promieniujący do kończyny górnej. W początkowej fazie ból może nasilać się przy kichaniu lub kaszlu, w kolejnym stadium nasila się, z wyraźnym promieniowaniem do barku. Ból odczuwalny jest podczas ruchów głową promieniując do łopatki, klatki piersiowej, nawet aż do palców dłoni. Najczęstszą przyczyną są zmiany zwyrodnieniowe, na jakie narażony jest kręgosłup, związane ze starzeniem się organizmu i trybem życia. Ciężka praca fizyczna, jak również częste powtarzanie tych samych czynności w niewłaściwej pozycji prowadzą do wypuklin powodujących ucisk na korzenie. Inną przyczyną rwy ramiennej mogą być mikrourazy oraz choroby zapalne lub nowotworowe.
  • Zespół szyjny górny Inną nazwą zespołu szyjnego górnego jest zespół Barrego-Lieou. Ból występuje głównie w górnej części karku i potylicy, czasem promieniując do skroni i czoła. Główną przyczyną występowania zespołu są zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa w części szyjnej prowadzące do ucisku na tętnice kręgowe i struktury unerwienia.
  • Migrena szyjna Bóle głowy pochodzenia szyjnego związane są z dysfunkcją w obrębie układu mięśniowo-szkieletowego odcinka szyjnego kręgosłupa i stanowią ok. 15% wszystkich przyczyn bólów głowy. Główną przyczyną są zmiany zwyrodnieniowe powodujące podrażnienie splotu współczulnego okołotętniczego lub ucisk tętnicy kręgowej. Z badań wynika, że migrena częściej występuje u kobiet niż u mężczyzn. Najbardziej narażeni są pracownicy biurowi, zmuszeniu trzymać głowę w jednej pozycji np. przed monitorem. Długotrwały ból może być również wywołany nieprawidłową pozycją w czasie snu.
  • Urazy odcinka szyjnegoBól kręgosłupa szyjnego bardzo często może być następstwem urazu, a wśród nich są dość niebezpieczne wypadki drogowe (mechanizm uszkodzenia zgięciowego i wyprostnego) lub upadki z wysokości (złamanie kompresyjne lub zmiażdżeniowe). Zgięciowy mechanizm urazu kręgosłupa jest wynikiem działania olbrzymiej siły powodującej nagłe zgięcie kręgosłupa ku przodowi ze znacznie przekroczonym zakresem jego ruchomości. W następstwie dochodzi do przesunięcia trzonów kręgowych, powodując uciążliwe bóle kręgosłupa. Do wyprostnego mechanizmu urazu kręgosłupa dochodzi w momencie gdy mamy do czynienia z siłami działającymi na głowę od przodu, co doprowadza do nagłego przeprostu z uszkodzeniem krążka kręgowego i rozerwania więzadła.
  • Znacznie niebezpieczniejsze są urazy kręgosłupa szyjnego typu Whiplash (smagnięcie biczem). Test to typowy uraz w wypadkach samochodowych (przy uderzeniu w tył pojazdu). Wynikiem działającej siły jest gwałtowne odgięcie karku z przeniesieniem głowy za barki, po czym siła bezwładności przenosi głowę do przodu. Objawami są bóle kręgosłupa w odcinku szyjnym, ból głowy trwający wiele miesięcy, a także ból kręgosłupa piersiowego. Towarzyszyć temu mogą również zawroty głowy, zaburzenia widzenia i równowagi. Czasem spotyka się również wahania emocjonalne, zaburzenia snu lub omdlenia. W takich wypadkach konieczne jest unieruchomienie odcinka szyjnego przy użyciu kołnierza ortopedycznego przez 2-4 tygodnie.

Ból kręgosłupa – uszkodzenia kręgosłupa

  • Nagły uraz – uszkodzenie tkanek pierścienia włóknistego krążka pod wpływem gwałtownego i silnego urazu.
  • Przeciążenia przewlekłe – powstające latami, powodujące uszkodzenia kręgów i krążków międzykręgowych.

Leczenie bólu kręgosłupa

Leczenie bólu kręgosłupa polega głównie na zwalczaniu przyczyny, a nie tylko objawów. U Pacjenta z dolegliwościami bólowymi stosuje się ruch działający leczniczo, który dobierany jest na podstawie wyników badania czynnościowego kręgosłupa.

Według statystyk, dziewięciu na dziesięciu Pacjentów, którzy przeszli ból krzyża, dozna kolejnego w przeciągu najbliższego roku, a u jednej trzeciej osób objawy będą bardziej nasilone.

Z uwagi na tak pesymistyczne statystyki, najważniejszym elementem leczenia jest zapobieganie nawrotom.

Głównym narzędziem w leczeniu jest edukacja Pacjenta, który musi nauczyć się innego niż dotąd wykonywania codziennych czynności.

Siedzenie, zakładanie butów, wstawanie z łóżka czy podnoszenie przedmiotów z podłogi może wywoływać ból pleców.

Takie postępowanie lecznicze sprawia, że Pacjent jest niezależny w procesie leczenia, zna procedury ratunkowe jak również profilaktyczne, które pomagają zapobiegać występowaniu nawrotów.

W zdecydowanej większości przypadków leczenie kręgosłupa ma charakter rehabilitacyjny. Dla każdego pacjenta dobierany jest odpowiedni protokół rehabilitacyjny. Zakłada on jak najszybsze zmniejszenie odczuwanych dolegliwości bólowych, aby możliwe było wykonywanie czynności dnia codziennego.

W kolejnym etapie skupiamy się na ugruntowaniu osiągniętych efektów oraz zapobieganiu nawrotom. W szczególnych przypadkach, kiedy postępy rehabilitacji według lekarzy są niesatysfakcjonujące, możliwe jest przeprowadzenie zabiegu terapeutycznego ostrzyknięcia.

Po zabiegu pacjent powinien powrócić do rehabilitacji.

W przypadku znacznych objawów neurologicznych (znaczny ból w obrębie kończyny, zaburzenia czucia i siły mięśniowej w obrębie kończyny), które nie ustępują lub wręcz mają tendencję do nasilania się, proponujemy pacjentowi pilne odbarczenie struktur nerwowych. Można to uzyskać poprzez wykonanie operacji dyscektomii. Po operacji konieczna jest rehabilitacja, której zadaniem jest zapobieganie podobnym zdarzeniom w przyszłości.

W wyjątkowych sytuacjach, szczególnie u ludzi starszych, po niewielkich urazach lub nagłych przeciążeniach, może dojść do powstania złamania kompresyjnego w obrębie kręgu.

Chory skarży się na silny ból kręgosłupa nasilający się w ruchu lub podczas zmian pozycji. Samo złamanie przypomina zgniatanie pudełka.

Konieczne jest wykonanie badań obrazowych, które pozwalają stwierdzić, który z kręgów uległ złamaniu i jak duże jest zniekształcenie. W leczeniu tego typu złamań wykorzystujemy technikę wertebroplastyki.

W przypadkach zmian bardzo zaawansowanych, kiedy degeneracja kręgosłupa jest znaczna lub nasilenie objawów neurologicznych jest duże, może się okazać, że konieczna jest operacja.

Jej zakres i dokładna technika jest ustalana dla każdego pacjenta oddzielnie. Wszystkie operacje polegają na stabilizacji kręgosłupa z różnego rozmiaru odbarczeniem struktur nerwowych.

Po leczeniu operacyjnym konieczna jest rehabilitacja, która pozwoli na powrót do normalnego funkcjonowania oraz wyuczenia odpowiednich zachowań.

Ból kręgosłupa – profilaktyka pierwotna!

Należy sobie wyrobić nawyk ochrony kręgosłupa, by codzienne czynności wykonywane automatycznie, często w sposób nieprawidłowy, nie powodowały nakładających się na siebie mikrourazów i przeciążeń działających na kręgosłup.

Bibliografia:

Piotr Józefowski, Anna Kołcz-Trzęsicka, Anna Żurowska, “Zdrowy kręgosłup”, Warszawa, Wydawnictwo SBM Sp. z o.o., 2015, ISBN 978-83-7845-875-3

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *